Dạy trẻ biết ơn bắt đầu từ việc giúp con nhận ra hai điều: mình vừa được cho một thứ gì đó, và người cho đã bỏ công, bỏ thời gian hoặc đã nghĩ tới mình. Câu cảm ơn là phần bề ngoài, có thể dạy trong một buổi. Lòng biết ơn là phần bên trong, lớn dần qua nhiều năm, nhờ ba mẹ kể cho con nghe công sức phía sau mỗi thứ con nhận và nhờ con thấy chính ba mẹ sống biết ơn.
Trẻ 2 tuổi chưa thể hiểu công sức của người khác, trẻ 9 tuổi đã có thể. Vì vậy cách nuôi lòng biết ơn phải đổi theo tuổi: lúc nhỏ là gieo bằng lời kể, lúc lớn hơn là mời con nhìn từ phía người kia, đến tuổi tiểu học là để con tự đáp lại bằng việc làm. Bài này đi qua từng chặng, chỉ ra những cách làm hay phản tác dụng và việc ba mẹ có thể bắt đầu ngay trong tuần này.
Biết ơn với một đứa trẻ gồm những gì
Nhận ra mình được cho. Nghe thì đơn giản, nhưng trẻ nhỏ thường coi mọi thứ quanh mình là tự nhiên mà có: cơm có sẵn trên bàn, quần áo có sẵn trong tủ, ba đón ở cổng trường mỗi chiều. Bước đầu của biết ơn là con bắt đầu để ý rằng những thứ đó có người làm ra, có người mang tới.
Nhận ra người cho đã bỏ công hoặc đã nghĩ tới mình. Đây là phần khó hơn. Con cần hiểu rằng bà dậy sớm để nấu nồi cháo, rằng cô giáo phải cắt từng ngôi sao giấy cho cả lớp, rằng bạn đã nhường mình miếng bánh dù bạn cũng thích. Biết ơn lớn lên từ chỗ con hình dung được cái giá người khác đã trả.
Thấy trong lòng ấm lên, quý người kia hơn. Lòng biết ơn là một cảm xúc, không chỉ là một kiến thức. Ba mẹ không ép được cảm xúc, chỉ tạo được dịp để nó xuất hiện. Khi con kể "bà nấu món con thích", đôi mắt con sáng lên, đó là lúc cảm xúc ấy đang có mặt.
Muốn đáp lại theo sức mình. Phần cuối là hành động: một lời cảm ơn thật lòng, một bức tranh vẽ tặng, một việc nhỏ làm giúp. Hành động này đến tự nhiên khi ba phần trên đã có. Nếu chỉ dạy phần cuối mà bỏ ba phần đầu, con sẽ làm như một nghĩa vụ.
Lời cảm ơn và lòng biết ơn khác nhau thế nào
Hai thứ này hay bị gộp làm một, nên nhiều ba mẹ thấy con nói cảm ơn rất đều mà vẫn băn khoăn con có thật sự biết ơn không. Bảng dưới tách chúng ra:
| Lời cảm ơn | Lòng biết ơn | |
|---|---|---|
| Bản chất | Một phép lịch sự, câu nói đúng lúc | Một cảm xúc và cách nhìn bên trong |
| Dạy bằng | Nhắc, làm mẫu, lặp lại | Kể chuyện công sức, cho con trải nghiệm, ba mẹ sống như vậy |
| Thấy kết quả | Sau vài tuần | Qua nhiều năm, lúc rõ lúc mờ |
| Dấu hiệu | Con nói "con cảm ơn" khi nhận đồ | Con tự để ý ai đã làm gì cho mình, tự muốn làm lại điều tốt |
| Hỏng khi | Con quên nói | Con nói đủ câu nhưng coi mọi thứ là đương nhiên |
Hai thứ bổ sung cho nhau chứ không loại trừ. Phép cảm ơn, thưa gửi khi nhận đồ thuộc phần lễ phép, có thể dạy riêng. Ở đây ba mẹ tập trung vào phần bên trong, thứ khiến câu cảm ơn của con một ngày nào đó được nói ra mà không cần ai nhắc.
Từ 2 đến 4 tuổi: gieo bằng lời kể của ba mẹ
Ở tuổi này, trẻ chủ yếu nghĩ từ phía mình. Con chưa thể tự hình dung rằng mẹ mệt sau khi giặt đồ, hay ông phải đi bộ ra chợ để mua quả chuối. Điều đó bình thường và không phải dấu hiệu con vô tâm. Việc của ba mẹ là nói ra thành lời những điều con chưa tự thấy, nói thật ngắn, gắn với thứ con đang cầm trên tay.
Ví dụ, khi con ăn chuối: "Ông ra chợ mua chuối này cho con đấy." Khi mặc áo mới: "Áo này bà may lại cái cúc cho con." Khi được bạn đưa đồ chơi: "Bạn đưa con xe của bạn kìa, bạn tốt quá." Những câu này không đòi con phải đáp gì, cũng không kèm câu hỏi "thế con phải làm gì nào". Chúng chỉ đặt một cái tên người, một việc làm cạnh món đồ con nhận.
Nghe nhiều lần, con sẽ bắt đầu tự nối món đồ với người làm ra nó. Có bé 3 tuổi bỗng nói "bà mua" khi cầm gói bánh, đó là dấu hiệu hạt giống đã nảy. Ở tuổi này ba mẹ cũng nên dạy câu cảm ơn bằng cách nói mẫu, nhưng đừng biến nó thành cửa ải phải qua mới được nhận đồ, vì con sẽ coi câu nói là cái giá chứ không phải lời từ lòng.
Từ 5 đến 7 tuổi: mời con nhìn từ phía người kia
Khoảng 4 đến 5 tuổi, trẻ thường bắt đầu hiểu người khác có suy nghĩ và cảm xúc khác mình. Đây là lúc ba mẹ chuyển từ kể sang hỏi, để con tự đi một đoạn đường:
- Hỏi về công sức: "Con nghĩ bà phải làm những gì để có nồi canh này?" Để con kể ra nhặt rau, rửa, nấu, rồi ba mẹ thêm phần con không biết.
- Hỏi về lựa chọn: "Sao cô lại chọn truyện con thích để đọc nhỉ?" Con nhận ra người khác đã nghĩ tới mình.
- Hỏi về cảm xúc của người cho: "Khi con ôm ông và nói cảm ơn, con nghĩ ông thấy thế nào?" Con thấy lời mình nói có tác động thật.
- Cho con làm thử một phần việc của người khác: tự rửa rau, tự gấp quần áo. Làm rồi con mới biết việc ấy tốn công.
- Kể chuyện ngắn có nhân vật được giúp đỡ rồi đáp lại, và hỏi con thích đoạn nào, không rút bài học thay con.
Câu trả lời của con ở tuổi này thường ngây ngô, có khi lạc đề. Ba mẹ đón nhận mọi câu trả lời, không sửa thành câu đúng. Điều quan trọng là thói quen dừng lại và nghĩ về người khác, không phải đáp án.
Từ 8 đến 10 tuổi: hiểu cả những công sức không nhìn thấy
Trẻ tiểu học đã đủ lớn để hiểu những thứ không hiện ra trước mắt: ba mẹ đi làm để có tiền đóng học, người nông dân cấy lúa ở nơi con chưa từng đến, chú công nhân sửa đường lúc nửa đêm để sáng ra con đi học. Ba mẹ có thể kể cho con nghe về công việc của mình một cách thật thà, không than thở, không kể khổ để con thấy mình nợ ba mẹ.
Ở tuổi này, con cũng có thể tự chọn cách đáp lại. Thay vì ba mẹ bảo "con viết thiệp cảm ơn cô đi", hãy hỏi "con muốn làm gì cho cô vào cuối năm?" Con có thể chọn vẽ, chọn viết vài dòng, chọn giúp cô xếp ghế. Việc tự chọn giúp lòng biết ơn trở thành của con chứ không phải của ba mẹ.
Trẻ 8 đến 10 tuổi cũng bắt đầu so sánh mình với bạn bè: bạn có điện thoại, bạn đi chơi xa. Biết ơn ở tuổi này còn là biết nhìn thấy những gì mình đang có thay vì chỉ thấy cái mình thiếu. Ba mẹ không cần giảng dài, chỉ cần thỉnh thoảng cùng con điểm lại điều tốt trong tuần, nói trước điều của chính ba mẹ để con thấy đó là chuyện bình thường của người lớn.
Những cách làm dễ khiến lòng biết ơn phản tác dụng
Ép con nói cảm ơn trước mặt người khác. Bắt con nói "con cảm ơn bác đi" khi con đang ngượng thường khiến con lí nhí cho xong. Lời cảm ơn thành màn trình diễn, còn con học được rằng biết ơn là thứ làm cho người lớn hài lòng.
Kể công để con thấy mắc nợ. Câu "ba mẹ khổ thế này là vì con" có thể khiến con thấy có lỗi, nhưng tội lỗi khác với biết ơn. Đứa trẻ mang cảm giác mắc nợ thường né tránh chứ không gần gũi hơn.
So con với trẻ thiếu thốn. "Bao nhiêu bạn không có cơm mà ăn, con còn chê" khiến con thấy xấu hổ trong khoảnh khắc nhưng không hiểu thêm gì về người đã nấu bữa cơm. Lấy cái khổ của người khác làm roi quất con cũng dạy con nhìn người nghèo như một bài học, không như con người.
Thưởng cho mỗi câu cảm ơn. Phần thưởng khiến con nói vì muốn được thưởng. Khi phần thưởng hết, câu nói cũng hết. Một nụ cười, một câu "mẹ thấy bà vui lắm khi con nói vậy" là đủ.
Chê con vô ơn. Gắn nhãn "đồ vô ơn" không làm con biết ơn hơn, chỉ làm con tin rằng mình là đứa như vậy. Ba mẹ nói về việc cụ thể thay vì về con người con.
Khi chưa thấy dấu hiệu nào: ba mẹ đừng vội kết luận
Có những giai đoạn ba mẹ làm đủ mọi việc trên mà con vẫn có vẻ thờ ơ: nhận quà xong quay đi, ăn cơm xong bỏ bát, không hỏi han ai. Điều này hay gặp ở những lúc con đang mệt, đang có em mới, đang chuyển trường hay đơn giản là đang mải mê với một thứ khác. Lòng biết ơn không lớn theo đường thẳng. Có tuần con rất tình cảm, có tuần con như quên hết.
Ba mẹ cũng nên nhớ mỗi đứa trẻ bày tỏ theo một kiểu. Có bé hay ôm, hay nói. Có bé ít lời nhưng lặng lẽ để dành cho mẹ miếng bánh ngon nhất, hay ngồi cạnh khi ba sửa xe. Nếu chỉ đếm số câu cảm ơn, ba mẹ dễ bỏ sót những cách bày tỏ thầm lặng ấy. Ba mẹ thử để ý cả những việc nhỏ con làm cho người khác mà không ai nhắc.
Điều đáng để tâm hơn là khi con thường xuyên coi thường công sức của người khác, chế giễu người giúp mình, hoặc thờ ơ kéo dài kèm theo buồn bã, thu mình. Lúc đó vấn đề có thể không nằm ở lòng biết ơn mà ở cảm xúc của con, và ba mẹ nên trò chuyện với cô giáo hoặc tìm chuyên gia tâm lý trẻ em để hiểu con hơn.
Bắt đầu ngay trong tuần này: năm việc nhỏ ba mẹ làm được
Không cần một chương trình lớn. Năm việc dưới đây làm được trong nhịp sống bình thường của mọi nhà:
- Mỗi ngày nói trước mặt con một câu biết ơn của chính ba mẹ, nêu rõ ai và việc gì: "Hôm nay chú hàng xóm giúp ba dắt xe lên dốc, ba quý chú lắm."
- Khi con nhận một món đồ hay một món ăn, nói một câu về người làm ra nó, không kèm yêu cầu.
- Mỗi tuần cho con làm thử một việc nhà mà con hay được làm giúp, rồi hỏi con thấy việc đó thế nào.
- Trong bữa tối, mỗi người kể một điều ai đó đã làm cho mình trong ngày. Ba mẹ kể trước, con kể nếu muốn.
- Khi con tự nói lời cảm ơn mà không cần nhắc, ba mẹ ghi nhận đúng việc: "Mẹ thấy con tự cảm ơn cô, cô vui lắm."
Sau vài tháng, ba mẹ có thể chưa thấy thay đổi rõ, vì lòng biết ơn lớn chậm. Dấu hiệu thường đến bất ngờ: một hôm con tự mang cốc nước cho bà, hay hỏi "ba có mệt không" khi ba về muộn. Đó là phần bên trong đang lên tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu dạy biết ơn được?
Ba mẹ có thể bắt đầu từ khi con khoảng 2 tuổi bằng cách kể cho con nghe ai đã làm ra món đồ con nhận. Con chưa hiểu hết, nhưng thói quen gắn món đồ với người làm ra nó sẽ lớn dần. Phần tự nhìn từ phía người khác thường rõ hơn từ khoảng 5 tuổi trở đi.
Con nói cảm ơn rất đều nhưng có vẻ không thật lòng, có sao không?
Không sao. Câu cảm ơn đều đặn là một nền tốt. Phần thật lòng đến sau, khi con có thêm trải nghiệm và hiểu công sức của người khác. Ba mẹ tiếp tục kể chuyện công sức, cho con làm thử việc của người khác, tránh khen hay phạt dựa trên câu nói.
Ông bà hay bắt cháu khoanh tay cảm ơn trước khi nhận quà, ba mẹ nên làm gì?
Đó là phép lịch sự ông bà quý, ba mẹ không cần phản đối trước mặt con. Ba mẹ có thể bổ sung phần bên trong bằng cách sau đó kể với con ông bà đã chuẩn bị món quà thế nào. Nếu con ngượng đến khóc, ba mẹ nhẹ nhàng nói giúp con và cảm ơn thay một lần.
Dạy biết ơn có làm con thấy mình phải trả nợ ba mẹ không?
Nếu ba mẹ kể công và nhắc con phải báo đáp thì có. Nếu ba mẹ nói về công sức một cách bình thường, không than vãn, và nói rằng ba mẹ làm vì thương con, thì con cảm nhận được tình thương chứ không phải món nợ. Biết ơn lành mạnh làm con gần gũi hơn, không làm con nặng nề.
Con 9 tuổi hay so bì với bạn, nói nhà mình không có gì, xử lý thế nào?
Đừng tranh cãi bằng cách liệt kê những gì con đang có. Hãy nghe con nói hết, thừa nhận cảm giác muốn có như bạn là bình thường. Sau đó, vào lúc khác, cùng con điểm lại những điều tốt trong tuần. Lâu dần con tự cân lại được cái mình thiếu và cái mình có.
Có nên đưa con đi làm từ thiện để dạy biết ơn không?
Có thể, nếu con được chuẩn bị và được coi người nhận là những người bình đẳng, không phải để con so mình với họ. Với trẻ nhỏ, việc gần gũi như giúp hàng xóm lớn tuổi, góp đồ cho lớp thường dễ hiểu hơn những chuyến đi xa.