Dạy trẻ biết ơn người lao động quanh mình là giúp con nhìn thấy những người đang làm việc mỗi ngày để cuộc sống của con trôi chảy: người quét đường, bác bảo vệ trường, cô cấp dưỡng, chú giao hàng, người thu gom rác. Con biết ơn họ khi con biết họ làm gì, làm lúc nào, và hiểu rằng không có họ thì sân trường bẩn, bữa trưa không có, gói hàng không tới.
Những người này thường làm việc lúc con chưa dậy, hoặc lặng lẽ ở góc mà trẻ ít để ý. Lòng biết ơn với họ không đến từ một buổi học về nghề nghiệp, mà từ nhiều lần ba mẹ chỉ cho con thấy, kể cho con nghe, và cách ba mẹ đối xử với họ ngay trước mặt con. Bài này gợi ý cách làm theo tuổi, những câu nói nên tránh và việc nhỏ con có thể làm để đỡ việc cho họ.
Vì sao trẻ dễ không nhìn thấy những người này
Phần lớn công việc phục vụ cộng đồng được thiết kế để không ai phải để ý. Đường được quét lúc ba, bốn giờ sáng. Rác được thu khi cả khu phố còn ngủ. Bếp trường nấu từ trước khi trẻ đến lớp. Bác bảo vệ ngồi ở cổng nên đứa trẻ nào chạy qua cũng chỉ thấy cái cổng mở. Khi công việc được làm tốt, kết quả của nó trở nên vô hình: sân sạch, cơm ngon, gói hàng đến đúng giờ.
Trẻ nhỏ lại có xu hướng tự nhiên là thấy những gì liên quan trực tiếp tới mình và thấy người thân quen trước. Một đứa trẻ 4 tuổi có thể biết tên cô giáo, biết tên bạn cùng bàn, nhưng không biết tên cô cấp dưỡng đã nấu cho mình hàng trăm bữa. Đó không phải vì con vô tâm, mà vì chưa ai chỉ cho con thấy.
Thêm một lý do nữa: người lớn đôi khi cũng không thấy. Ba mẹ vội vàng nhận hàng mà không nhìn người giao, đi qua người quét đường mà không để ý. Con học cách nhìn từ ba mẹ. Muốn con thấy những người lao động quanh mình, ba mẹ cần là người thấy họ trước.
Những người con gặp mỗi ngày và công việc con ít thấy
Ba mẹ thử cùng con điểm lại những người quanh mình. Cột giữa là phần con có thể chưa biết, đó chính là phần ba mẹ kể:
| Người | Công việc con thường không thấy | Nếu không có họ |
|---|---|---|
| Cô cấp dưỡng ở trường | Đến trường từ rất sớm, nhặt rửa rau, nấu cho cả trăm trẻ, rửa nồi sau bữa | Con không có bữa trưa, bữa xế ở lớp |
| Bác bảo vệ | Mở cổng, trông xe, để ý người lạ ra vào, ở lại sau khi trẻ về | Cổng trường không ai giữ, ba mẹ lo khi đón muộn |
| Cô lao công, người quét đường | Quét dọn trước bình minh, lau hành lang, nhà vệ sinh của trường | Sân trường, đường đi đầy rác và lá |
| Người thu gom rác | Đi qua từng con hẻm, nâng thùng rác nặng, làm cả ngày mưa | Rác ứ đầy trước nhà sau vài ngày |
| Chú giao hàng, người đưa thư | Chạy xe dưới nắng mưa, tìm từng địa chỉ, chờ người nhận | Đồ cần dùng không đến được tay |
| Người bán hàng ở chợ | Dậy từ khuya lấy hàng, ngồi suốt buổi bày bán | Ba mẹ không có chỗ mua đồ nấu bữa tối |
Không cần kể hết trong một lần. Mỗi khi gặp một người trong bảng, ba mẹ kể một chi tiết. Sau vài tuần, con sẽ tự đặt câu hỏi "cô cấp dưỡng đến trường lúc mấy giờ hả mẹ?", dấu hiệu con bắt đầu nhìn thấy.
Cách giúp con nhìn thấy họ, theo tuổi
Tùy tuổi con mà ba mẹ chọn cách đưa những người lao động vào tầm mắt của con:
- 2–4 tuổi: chỉ cho con thấy và nói một câu ngắn, như "Cô đang quét lá cho sân sạch đấy", "Chú mang gói hàng cho nhà mình kìa".
- 4–6 tuổi: hỏi con một câu để con tự nghĩ, như "Con nghĩ cô quét sân này mất bao lâu?", "Bữa trưa ở lớp hôm nay ai nấu nhỉ?"
- 6–8 tuổi: cùng con tìm hiểu tên những người quen mặt quanh trường, quanh nhà, gọi họ bằng tên khi gặp.
- 8–10 tuổi: trò chuyện về một ngày làm việc của một nghề, giờ giấc, mưa nắng, những khó khăn mà người ngoài không thấy.
- Mọi tuổi: vào những ngày đặc biệt như trời mưa to, nắng gắt, ba mẹ chỉ cho con thấy ai vẫn đang làm việc ngoài trời.
Những câu này nghe đơn giản, nhưng lặp lại nhiều lần sẽ thay đổi cách con nhìn đường phố và sân trường. Con bắt đầu thấy rằng mọi thứ quanh mình có người lo, chứ không tự nhiên mà có.
Tôn trọng mọi nghề: câu nói ba mẹ nên tránh
Một câu nói rất phổ biến trong nhiều gia đình là "không chịu học thì sau này đi quét rác". Câu này có ý khuyến khích con học, nhưng nó dạy con một điều khác: nghề quét rác là sự trừng phạt, người làm nghề đó là người thất bại. Khi con nghe câu này rồi gặp cô lao công ở trường, con khó mà biết ơn cô được. Trẻ có thể còn nhìn cô với ánh mắt thương hại hoặc coi thường.
Ba mẹ muốn con học chăm thì có nhiều cách nói khác, nói về điều con thích, về những gì con sẽ làm được khi biết thêm. Không cần lấy một nghề lao động làm hình mẫu để sợ. Mọi nghề lương thiện đều cần thiết, và người làm những nghề vất vả nhất thường là người cộng đồng dựa vào nhiều nhất.
Ba mẹ cũng để ý những câu đùa nhỏ, như nhại giọng người bán hàng rong, chê người giao hàng chậm bằng lời nặng. Trẻ nhỏ chưa phân biệt được đùa và thật, con sẽ coi đó là cách nói bình thường về những người làm nghề đó. Một câu nói tôn trọng của ba mẹ, như "chú ấy chạy cả ngày, mình chờ một chút cũng được", dạy con nhiều hơn mọi bài giảng.
Việc nhỏ con làm để đỡ việc cho người khác
Bỏ rác đúng chỗ, kể cả khi không ai nhìn. Mỗi vỏ kẹo con vứt xuống sân là thêm một lần cúi của cô lao công. Ba mẹ nói với con điều này một cách bình thường, không doạ, để con hiểu việc giữ sạch là đỡ việc cho người khác.
Ăn gọn, dọn chỗ mình ngồi ở lớp. Trẻ mẫu giáo có thể tự mang bát ra chỗ để, nhặt cơm rơi quanh chỗ mình. Cô cấp dưỡng và cô giáo đỡ được rất nhiều khi cả lớp làm vậy.
Để giày dép, xe đạp đúng chỗ. Bác bảo vệ trông cả trăm chiếc xe. Con để xe ngay ngắn là bác đỡ một việc. Ba mẹ chỉ cho con thấy mối nối đó.
Chuẩn bị sẵn khi nhận hàng. Trẻ lớn có thể giúp ba mẹ ra nhận hàng nhanh, không để người giao chờ lâu. Con thấy thời gian của người khác cũng quý.
Một cốc nước, một lời hỏi thăm. Ngày nắng gắt, mời người sửa điện, người giao hàng nặng một cốc nước là việc con làm được cùng ba mẹ. Con học rằng biết ơn có thể nhỏ và cụ thể như vậy.
Một tuần làm "người quan sát": hoạt động cho trẻ 5 đến 10 tuổi
Hoạt động này giúp con chủ động tìm những người lao động quanh mình thay vì chỉ nghe ba mẹ chỉ:
- Đầu tuần, ba mẹ nói với con: "Tuần này mình thử làm người quan sát, xem ai đang làm việc để mình được sống dễ chịu."
- Mỗi ngày, trên đường đi học hay đi chợ, con tìm một người đang làm việc và kể lại với ba mẹ: ai, đang làm gì.
- Buổi tối, con vẽ hoặc ghi lại người đó. Ba mẹ hỏi thêm một câu: "Con nghĩ người đó bắt đầu làm từ lúc nào?"
- Giữa tuần, cùng con nghĩ một việc nhỏ để đỡ việc cho một người con đã quan sát, như nhặt rác trước cổng nhà.
- Cuối tuần, cả nhà xem lại những người con đã tìm thấy, con chọn một người muốn cảm ơn và tự chọn cách.
Sau một tuần, nhiều trẻ bắt đầu chào bác bảo vệ bằng tên, hỏi cô cấp dưỡng món hôm nay. Điều thay đổi không phải là phép tắc, mà là con đã thấy những người ấy là người thật với công việc thật.
Khi con nói lời thiếu tôn trọng về một nghề
Có lúc con về nhà nói "bạn A bảo mẹ bạn ấy chỉ là người bán hàng" hay tự con nói "chú ấy bẩn quá". Ba mẹ đừng vội mắng, vì con thường chỉ đang lặp lại điều nghe được hoặc nói theo cảm nhận bề ngoài. Đây là dịp tốt để trò chuyện.
Ba mẹ hỏi con: "Con nghĩ vì sao áo chú ấy bẩn?" Để con tự đi tới câu trả lời là chú làm việc với rác, với đất, với dầu máy cả ngày. Rồi ba mẹ thêm: "Áo bẩn vì chú làm việc mà mình không muốn làm. Nhờ chú mà đường nhà mình sạch." Câu này đổi cái nhìn của con từ bề ngoài sang công việc.
Với câu "chỉ là người bán hàng", ba mẹ nói về nghề bán hàng: dậy sớm, tính toán, nhớ mặt khách, đứng cả ngày. Không cần biến người bán hàng thành người hùng, chỉ cần để con thấy nghề đó có công sức và kỹ năng. Nếu câu nói của con làm tổn thương một bạn trong lớp, ba mẹ giúp con nghĩ xem bạn cảm thấy thế nào và con có thể làm gì để bạn bớt buồn.
Ba mẹ làm gương trong từng lần gặp
Trẻ học cách đối xử với người lao động chủ yếu bằng cách nhìn ba mẹ trong những khoảnh khắc rất ngắn: lúc nhận gói hàng, lúc trả tiền gửi xe, lúc mua mớ rau ở chợ. Một ánh nhìn, một câu cảm ơn, một lần kiên nhẫn chờ người bán thối tiền, tất cả đều được con ghi nhận. Ba mẹ nói với con cả trăm lần về biết ơn cũng không bằng một lần con thấy ba mẹ cúi xuống giúp cô lao công nhặt túi rác bị rách.
Ba mẹ thử tự quan sát mình trong một tuần: mình có nhìn mặt người giao hàng không, có biết tên bác bảo vệ trường con không, có nói chuyện với cô cấp dưỡng lần nào chưa. Nhiều ba mẹ giật mình khi nhận ra mình cũng vội vã đi qua những người này mỗi ngày. Không cần tự trách, chỉ cần bắt đầu từ một người, một câu hỏi thăm.
Khi ba mẹ cảm ơn ai đó, nên nói cụ thể việc họ làm, và nói đủ to để con nghe: "Cảm ơn chú đã mang lên tận tầng năm", "Cảm ơn cô, sân hôm nay sạch quá". Con nghe được cách cảm ơn có nội dung, và hiểu rằng ba mẹ thật sự nhìn thấy việc của người kia. Đó là bài học về biết ơn mà con mang theo khi lớn, khi chính con trở thành người nhận sự giúp đỡ của rất nhiều người lạ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được công việc của người lao động?
Từ khoảng 3, 4 tuổi trẻ đã có thể hiểu ở mức đơn giản, ví dụ cô quét sân cho sạch. Từ 6, 7 tuổi con hiểu được giờ giấc, sự vất vả, và từ 8 tuổi con có thể nghĩ tới việc cộng đồng cần họ thế nào. Ba mẹ kể theo mức con hiểu, không cần đợi con lớn.
Có nên để con tặng quà cô lao công, bác bảo vệ không?
Không bắt buộc, và quà không phải là cách duy nhất. Với trẻ nhỏ, một bức tranh, một lời cảm ơn, hay việc giữ sạch chỗ mình đã đủ ý nghĩa. Nếu gia đình muốn tặng quà dịp cuối năm, để con cùng chọn và cùng trao, nhưng phần quan trọng vẫn là sự quan tâm hằng ngày.
Con sợ người lạ, không dám nói chuyện với bác bảo vệ, có nên ép?
Không nên ép. Trẻ dè dặt với người lạ là bình thường và còn là một bản năng an toàn. Ba mẹ cứ làm mẫu, chào hỏi, trò chuyện với bác trước mặt con. Con biết ơn được trong lòng mà chưa cần nói ra, khi quen rồi con sẽ tự gần.
Câu "không học thì đi quét rác" có hại thật không?
Có, vì nó dạy con coi một nghề lương thiện là hình phạt và coi thường người làm nghề đó. Câu này cũng khiến con học vì sợ chứ không vì thích. Ba mẹ có thể động viên con học bằng những điều con quan tâm, không cần mang nghề của người khác ra làm điều đáng sợ.
Làm sao dạy con tôn trọng người giao hàng khi ba mẹ hay bực vì giao chậm?
Ba mẹ có quyền không hài lòng khi dịch vụ chậm, điều quan trọng là cách nói. Nói với con điều mình bực một cách bình tĩnh và không nhắm vào con người: "Hàng đến muộn làm mẹ phải đổi kế hoạch", không chê bai người giao. Con học được cách nêu điều chưa ổn mà vẫn tôn trọng.
Có nên cho con làm thử công việc của người lao động?
Một số việc an toàn thì nên, như quét sân nhà, rửa bát, tưới cây, phụ dọn một góc lớp. Sau khi làm, hỏi con thấy thế nào. Con hiểu được phần nào công sức. Không cho con làm những việc nguy hiểm như thu gom rác ngoài đường, leo cao hay gần máy móc.