Muốn con biết ơn cha mẹ một cách thật lòng, ba mẹ cần để con thấy tình thương và công sức trong nhà mà không biến chúng thành món nợ. Con biết ơn khi con hiểu ba mẹ đã làm gì và vì sao ba mẹ làm, chứ không phải khi con bị nhắc mãi rằng ba mẹ khổ vì con. Câu kể công làm con thấy có lỗi, còn câu kể chuyện làm con thấy được thương.
Người Việt có câu "Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra". Câu ca dao ấy đẹp vì nó nói về một thứ tự nhiên như núi, như nước, không ai phải đòi. Bài này giúp ba mẹ nói về công việc của mình với con cho đúng mực, để con nhìn thấy những thứ thường bị che khuất trong nhà, và đáp lại bằng việc làm vừa sức thay vì bằng lời hứa sau này sẽ báo hiếu.
Vì sao con hay coi việc ba mẹ làm là đương nhiên
Với một đứa trẻ, những gì xảy ra hằng ngày từ khi con sinh ra là nền của thế giới. Cơm có trên bàn lúc sáu giờ, quần áo sạch xuất hiện trong tủ, ba chở đi học mỗi sáng. Con không nhìn thấy khâu đi chợ, giặt giũ, thức khuya làm thêm, vì những việc đó thường diễn ra khi con đang ngủ hoặc đang chơi. Con coi chúng là đương nhiên không phải vì con vô tâm, mà vì con chưa từng được thấy chúng.
Ba mẹ cũng góp phần vào chuyện này mà không biết. Vì thương con, nhiều ba mẹ làm hết mọi việc, giấu đi cái mệt, không muốn con phải lo. Con lớn lên trong một ngôi nhà mà mọi thứ tự vận hành. Đến khi con tám, chín tuổi, ba mẹ bỗng thấy con thờ ơ và giật mình. Thực ra con chỉ đang phản ứng đúng với những gì con được thấy.
Nhận ra điều này giúp ba mẹ bớt trách con. Việc cần làm không phải là kể công cho con nghe, mà là mở dần cánh cửa vào những phần việc trước giờ bị che khuất, đúng với tuổi con.
Kể công và kể chuyện: hai cách nói nghe giống mà khác hẳn
Cùng một sự việc, cách nói quyết định con thấy được thương hay thấy mắc nợ. Một vài cặp câu để ba mẹ so sánh:
| Câu kể công | Câu kể chuyện | Con cảm nhận |
|---|---|---|
| "Mẹ thức cả đêm vì con, thế mà con không nghe lời." | "Hôm con sốt, mẹ ngồi cạnh con cả đêm. Mẹ lo lắm, sáng thấy con hạ sốt mẹ mừng." | Từ có lỗi sang được thương |
| "Ba đi làm vất vả để con ăn học đấy." | "Hôm nay ở chỗ ba làm có việc khó, ba nghĩ mãi mới xong. Về thấy con ba vui." | Từ nặng nề sang hiểu công việc của ba |
| "Nuôi con lớn chừng này tốn bao nhiêu công sức." | "Hồi con mới tập đi, ba mẹ đỡ con cả trăm lần. Giờ con chạy nhanh hơn cả mẹ." | Từ món nợ sang câu chuyện của gia đình |
| "Sau này lớn phải báo hiếu ba mẹ." | "Ba mẹ thương con, không cần con trả gì. Con giúp mẹ việc nhỏ là mẹ vui rồi." | Từ nghĩa vụ xa xôi sang việc làm được ngay |
Điểm chung của cột giữa: nói về cảm xúc của ba mẹ một cách thật thà, không gắn với lời trách. Câu chuyện nhẹ nhưng con nhớ lâu, có khi nhớ đến khi đã thành ba mẹ.
Mở cửa cho con thấy những việc thường bị che khuất
Con cần được nhìn thấy, được làm thử, chứ không chỉ được nghe. Một vài cách đưa con vào phần việc thật của ba mẹ:
- Cho con đi chợ cùng, để con thấy chọn rau, mang đồ nặng, tính tiền, không phải để mua quà vặt.
- Cho con phụ một khâu trong bữa cơm: nhặt rau, đặt bát đũa, rửa quả. Con hiểu bữa cơm có nhiều bước.
- Kể cho con về công việc của ba mẹ bằng ngôn ngữ của con: ba sửa máy, mẹ dạy học, mẹ bán hàng, có ngày vui có ngày khó.
- Nếu được, cho con đến chỗ ba mẹ làm một lần, thấy chỗ ngồi, đồ nghề, người cùng làm.
- Khi ba mẹ mệt, nói thật ngắn gọn "mẹ mệt, mẹ nằm nghỉ một lát", không giấu, không than dài.
- Để con tự gấp quần áo của mình một lần, rồi hỏi con nghĩ mẹ gấp cho cả nhà mất bao lâu.
Những việc này không nhằm bắt con làm bù cho ba mẹ, mà để con có hình ảnh thật về đời sống trong nhà. Đứa trẻ từng xách giỏ rau nặng sẽ nhìn mẹ đi chợ về bằng con mắt khác.
Nói về tình thương, không chỉ nói về công sức
Nếu chỉ nói về công sức, con dễ hiểu rằng ba mẹ chăm con như một công việc nặng nhọc. Phần còn thiếu là lý do: ba mẹ làm vì thương con, và việc chăm con cũng mang lại niềm vui cho ba mẹ. Con cần nghe cả hai nửa. Một câu như "Mẹ nấu món này vì biết con thích, nhìn con ăn ngon mẹ vui" chứa cả công sức lẫn tình thương, và không đòi hỏi gì ở con.
Ba mẹ cũng có thể kể cho con nghe chuyện ngày con còn bé: lần đầu con cười, lần con ốm, lần cả nhà đi chơi xa. Trẻ từ 4 tuổi thường rất thích nghe chuyện về chính mình. Qua những câu chuyện ấy, con hiểu rằng mình đã được chờ đợi, được chăm sóc từ rất lâu trước khi con nhớ được. Lòng biết ơn lớn lên từ cảm giác được thương như vậy.
Điều nên tránh là kể chuyện ngày xưa để so sánh: "Hồi ba bằng tuổi con đã phải chăn trâu, còn con sướng quá." Câu này đặt con vào thế bị chê, và tuổi thơ của ba trở thành cái thước đo con không bao giờ với tới. Kể chuyện ngày xưa của ba mẹ thì hay, miễn là kể để chia sẻ, không phải để hạ con xuống.
Con đáp lại bằng việc làm vừa sức, không bằng lời hứa
Từ 2 đến 4 tuổi: những việc nhỏ cùng làm. Con mang dép cho ba khi ba về, đưa mẹ cái khăn, tưới cây cùng bà. Ba mẹ đón nhận bằng sự vui thật, không làm quá lên, không biến thành nhiệm vụ.
Từ 5 đến 7 tuổi: việc con tự nghĩ ra. Hỏi con "con muốn làm gì cho mẹ hôm sinh nhật?" Con có thể vẽ tranh, hát một bài, tự dọn phòng. Món quà con tự nghĩ có giá trị hơn món ba mẹ gợi ý.
Từ 8 đến 10 tuổi: một phần việc ổn định trong nhà. Con nhận phần rửa bát buổi tối hay quét sân cuối tuần, không như một hình phạt hay để đổi lấy tiền, mà như cách một thành viên góp sức cho cả nhà. Lúc này biết ơn và trách nhiệm bắt đầu gặp nhau.
Lời hứa xa xôi để sau. "Lớn lên con sẽ mua nhà cho mẹ" là câu nói đáng yêu, ba mẹ có thể cười và ôm con. Nhưng đừng biến nó thành điều mong đợi. Cái ba mẹ cần là con biết đỡ việc hôm nay, không phải món quà lớn mai sau.
Khi con nói "ba mẹ phải lo cho con chứ"
Trẻ 7 đến 10 tuổi đôi khi nói một câu khiến ba mẹ nghẹn: "Ba mẹ sinh con ra thì phải nuôi con chứ." Phản ứng tự nhiên là tức giận, nhưng câu nói đó thường có hai lớp. Lớp ngoài là con đang cãi, đang muốn thắng một cuộc tranh luận. Lớp trong là con đang nói đúng một phần: ba mẹ có trách nhiệm với con, và con có quyền được chăm sóc.
Ba mẹ có thể đồng ý với phần đúng rồi mở thêm một góc nhìn: "Đúng, ba mẹ lo cho con là việc của ba mẹ, ba mẹ không bắt con trả. Nhưng trong nhà, mỗi người đều giúp nhau. Khi con giúp mẹ, mẹ thấy mình không phải làm một mình." Câu trả lời này không biến tình thương thành giao kèo, cũng không để con nghĩ rằng sự chăm sóc là một chiều.
Sau những lần như vậy, đừng nhắc lại câu con đã nói như một bằng chứng con vô ơn. Trẻ nói nhiều câu bốc đồng khi tranh cãi. Điều con nhớ là ba mẹ đã bình tĩnh và nói với con như với một người trong nhà.
Ba mẹ sống biết ơn với chính ông bà của con
Con học biết ơn cha mẹ chủ yếu bằng cách nhìn cha mẹ đối xử với ông bà. Nếu ba mẹ gọi điện hỏi thăm ông bà, về quê dịp nghỉ, kể với con về những điều ông bà đã làm cho ba mẹ hồi nhỏ, con sẽ thấy lòng biết ơn là một phần tự nhiên của đời sống gia đình. Nếu ba mẹ cằn nhằn ông bà trước mặt con, mọi lời dạy về biết ơn cha mẹ sẽ trở nên rỗng.
Điều này không đòi hỏi ba mẹ phải hoàn hảo với ông bà. Nhà nào cũng có lúc bất đồng giữa các thế hệ. Điều quan trọng là con thấy ba mẹ vẫn giữ sự tôn trọng, vẫn ghi nhận những gì ông bà đã làm, kể cả khi có điều chưa vừa ý.
Một thói quen nhỏ: mỗi lần nhận đồ ông bà gửi lên, ba mẹ nói với con "bà gói kỹ thế này chắc mất cả buổi", rồi cùng con gọi điện báo đã nhận. Con thấy ba mẹ biết ơn ông bà, và hiểu rằng biết ơn không dừng lại khi người ta đã lớn.
Những dịp trong năm để con bày tỏ theo cách của mình
Ngoài những việc nhỏ hằng ngày, một vài dịp trong năm giúp con có lý do rõ ràng để nghĩ về ba mẹ. Ba mẹ không cần tổ chức gì lớn, chỉ cần nhắc con trước vài ngày và để con tự chọn cách làm:
- Sinh nhật ba, sinh nhật mẹ: người còn lại cùng con chuẩn bị một điều bất ngờ nhỏ, như bức tranh, tấm thiệp tự cắt dán, bữa sáng con tự bày.
- Ngày 8 tháng 3 và 20 tháng 10: con làm một việc thay mẹ trong ngày, ví dụ tự soạn đồ đi học, tưới cây, xếp dép cả nhà.
- Ngày cuối năm học: con kể cho ba mẹ nghe điều con thấy ba mẹ đã giúp mình trong năm, ba mẹ kể lại điều ba mẹ thấy con đã cố gắng.
- Dịp Tết: con chúc ba mẹ bằng câu tự nghĩ chứ không phải câu học thuộc, dù câu đó ngây ngô.
- Một ngày bình thường bất kỳ: ba mẹ thỉnh thoảng hỏi con "hôm nay con thấy ai trong nhà giúp con nhiều nhất?"
Những dịp này hiệu quả khi chúng nhẹ nhàng, không biến thành bài kiểm tra xem con có nhớ không. Nếu con quên, người lớn còn lại nhắc khéo, không trách. Món quà của con có thể vụng về, điều đáng quý là con đã dành thời gian nghĩ về người mình thương.
Câu hỏi thường gặp
Nói với con "ba mẹ vất vả vì con" có sai không?
Không sai nếu nói thỉnh thoảng, bằng giọng kể chuyện và kèm theo tình thương. Sẽ phản tác dụng nếu câu đó được dùng để trách con mỗi khi con không nghe lời. Khi đó con nghe ra lời buộc tội chứ không nghe ra công sức.
Có nên để con biết chuyện khó khăn tiền bạc trong nhà?
Có thể cho con biết ở mức con hiểu được và không làm con lo sợ, ví dụ "tháng này nhà mình tiết kiệm để sửa mái nhà". Không nên kể chi tiết nợ nần hay để con nghĩ mình là gánh nặng. Mục đích là con hiểu tiền có được nhờ công sức, không phải để con mang lo âu của người lớn.
Con 4 tuổi chưa biết cảm ơn ba mẹ, có đáng lo không?
Không đáng lo. Ở tuổi này trẻ thường chưa tự để ý công sức của người thân gần nhất, vì mọi việc ba mẹ làm đã thành nền của cuộc sống. Ba mẹ cứ kể chuyện công việc trong nhà, cho con phụ việc nhỏ, và tự cảm ơn con khi con giúp mình.
Ba mẹ có nên cảm ơn con không, như vậy có làm con kiêu không?
Ba mẹ nên cảm ơn con khi con giúp, nói rõ việc con làm. Lời cảm ơn đó dạy con rằng trong nhà mọi người ghi nhận nhau, không làm con kiêu. Điều dễ làm con kiêu là những lời khen chung chung về con người con, không phải lời cảm ơn cụ thể.
Con giúp việc nhà nhưng đòi tiền, có nên cho không?
Nên tách hai chuyện. Những việc con làm như một thành viên trong nhà thì không trả tiền, để con hiểu đó là góp sức chứ không phải đổi chác. Nếu ba mẹ muốn dạy con về tiền, có thể dùng tiền tiêu vặt riêng, không gắn với việc giúp đỡ hằng ngày.
Dạy con biết ơn cha mẹ khác gì dạy con vâng lời?
Vâng lời là làm theo điều ba mẹ bảo. Biết ơn là hiểu và quý những gì ba mẹ đã làm. Một đứa trẻ biết ơn vẫn có thể không đồng ý với ba mẹ, vẫn nói ý mình một cách tôn trọng. Ba mẹ nuôi lòng biết ơn để con gần gũi hơn, không phải để con im lặng nghe theo.