Trẻ khóc, giận khi thua trò chơi là chuyện rất thường gặp, nhất là ở khoảng bốn đến bảy tuổi. Ba mẹ giúp con thua được bằng cách tập từ những trò may rủi trước, không phải lúc nào cũng nhường, gọi tên cảm giác buồn khi thua, làm mẫu cách thua của chính mình, và giữ cho trò chơi vui hơn là thắng. Biết thua mà vẫn muốn chơi tiếp là một dạng kiên nhẫn: chịu được cảm giác không như ý mà không bỏ cuộc.
Bài này giải thích vì sao thua lại đau với trẻ, trả lời câu hỏi có nên cố tình thua cho con vui, đưa ra lộ trình tập thua, những câu nên nói và nên tránh, cách xử lý khi con gian lận, chuyện thua anh chị và bạn bè, và khi nào ba mẹ cần chú ý thêm. Bài không bàn kỹ thuật xử lý những cơn giận dữ dội nói chung; ở đây chỉ nói chuyện thắng thua trong trò chơi.
Vì sao thua lại đau đến vậy với trẻ
Với người lớn, thua một ván cờ cá ngựa chẳng là gì. Với một đứa trẻ năm tuổi, đó có thể là cả một thế giới sụp đổ. Lý do không phải vì con hư hay hiếu thắng. Ở tuổi này, trẻ vừa bắt đầu hiểu trò chơi có luật và có người thắng người thua, nhưng chưa tách được "mình thua ván này" khỏi "mình kém". Thắng là mình giỏi, thua là mình dở, rất thẳng và rất đau.
Trẻ cũng chưa có nhiều kinh nghiệm thấy rằng thua rồi vẫn chơi tiếp được, ván sau có thể khác. Con sống trong hiện tại, và hiện tại là "mình vừa thua". Thêm vào đó, nhiều trẻ thấy người lớn quanh mình rất coi trọng chuyện hơn thua: hỏi điểm, hỏi thứ hạng, khen "con nhất lớp". Trẻ nhanh chóng học rằng thắng là thứ được yêu thích.
Hiểu vậy để ba mẹ thấy cơn khóc của con khi thua không cần dập tắt, cũng không cần chiều theo. Đó là lúc con đang gặp một cảm giác khó và cần người lớn dạy cách ở cùng nó. Mỗi ván thua trong nhà, với người thương mình ngồi cạnh, là một lần tập an toàn trước khi con gặp những lần thua lớn hơn ở trường, ở sân chơi.
Có nên cố tình thua để con vui?
Với trẻ rất nhỏ, nhường đôi chút không sao. Trẻ hai, ba tuổi chơi chủ yếu để vui, chưa hiểu luật đầy đủ. Ba mẹ nhường một chút để trò chơi kéo dài và vui vẻ là bình thường.
Từ khoảng bốn, năm tuổi, chơi thật dần. Nếu ba mẹ luôn thua, con không có cơ hội tập thua trong vòng tay an toàn của gia đình. Rồi một ngày con thua bạn ở lớp mà chưa từng biết cảm giác đó. Ba mẹ có thể thắng một số ván, nhẹ nhàng, không ăn mừng quá mức.
Thay vì nhường, điều chỉnh luật cho cân sức. Khi chơi với con nhỏ, ba mẹ có thể chấp con: cho con đi trước, cho con thêm một lượt, ba mẹ chơi bằng một tay. Trò chơi trở nên cân hơn mà không phải giả vờ thua. Con cũng hiểu đó là luật chung, không phải lừa.
Đừng để con phát hiện mình được nhường liên tục. Trẻ lớn hơn nhận ra rất nhanh khi người lớn cố tình thua. Điều đó có thể khiến con thấy mình được coi là yếu, hoặc nghĩ chiến thắng của mình không thật.
Tập thua từ trò may rủi trước
Thua ở trò may rủi dễ chấp nhận hơn thua ở trò cần tài, vì không ai "kém" cả. Lộ trình gợi ý:
- Bắt đầu bằng những trò hoàn toàn may rủi: oẳn tù tì, rút que dài que ngắn, tung đồng xu, cờ cá ngựa, rắn và thang. Khi thua, ba mẹ nói "lần này xúc xắc không chiều mình rồi".
- Chơi nhiều ván ngắn thay vì một ván dài. Thua một ván ngắn đỡ nặng nề, và ván sau đến ngay.
- Thêm những trò có một chút tài, một chút may: ô ăn quan, trò ghép cặp hình, nhảy lò cò.
- Khi con đã thua nhẹ nhàng hơn ở các trò trên, mới chuyển sang những trò thiên về tài như cờ caro, cờ tướng đơn giản, đua xếp hình.
- Sau mỗi buổi chơi, nói chuyện về khoảnh khắc vui nhất, không chỉ ai thắng. "Ván thứ ba con suýt về đích, hồi hộp ghê."
Thời gian tập thua mỗi trẻ một khác. Có những tuần con dường như đã quen, rồi lại khóc to khi mệt hoặc gặp chuyện buồn ở lớp. Ba mẹ không coi đó là thụt lùi. Ngày con mệt thì chọn trò hợp tác hoặc trò không có người thắng, để dành trò thắng thua cho lúc con khoẻ.
Lúc con thua: câu nên nói và câu nên tránh
Vài giây đầu sau khi con thua là lúc quan trọng nhất. Một vài câu thường gặp:
| Thay vì nói | Ba mẹ thử nói | Vì sao |
|---|---|---|
| "Có gì đâu mà khóc" | "Thua buồn thật, con muốn thắng lắm mà" | Cảm giác của con được ghi nhận, con dịu nhanh hơn |
| "Thua mà khóc là xấu" | "Mình buồn một lúc, rồi mình chơi tiếp hay nghỉ?" | Không gắn nhãn, cho con lựa chọn |
| "Lần sau mẹ không chơi với con nữa" | "Hất bàn cờ thì mình dừng chơi. Lúc con bình tĩnh mình xếp lại" | Giữ ranh giới mà không doạ bỏ rơi |
| "Em còn chơi giỏi hơn con" | "Ván này con đi nước kia hay lắm" | Không so sánh, chỉ ra điều cụ thể con làm tốt |
| "Thắng thì có gì vui, thôi đừng chơi" | "Mình chơi để vui với nhau, thắng thua đổi mỗi ván" | Nhắc lý do chơi, không phủ nhận mong muốn thắng |
Hành vi nguy hiểm hoặc làm hỏng đồ của người khác thì ba mẹ dừng lại ngay, bình tĩnh, giọng chắc. Cảm giác buồn được chấp nhận; hất bàn, ném quân cờ, đánh người thì không. Ranh giới đó giúp con biết đâu là chỗ an toàn cho cảm xúc của mình.
Ba mẹ làm mẫu: thua cho con xem
Trẻ học cách thua bằng cách nhìn người lớn thua. Khi ba mẹ thua một ván, đó là cơ hội dạy hiếm có. Thay vì im lặng xếp quân, ba mẹ nói thành lời: "Ui, mẹ thua rồi, tiếc ghê. Mẹ hơi buồn một chút. Nhưng ván này vui, mình chơi ván nữa không?". Câu đó cho con thấy người lớn cũng buồn khi thua, và buồn xong vẫn ổn.
Ba mẹ cũng có thể chúc mừng con một cách tự nhiên khi con thắng: "con thắng rồi, chúc mừng con", bắt tay hoặc đập tay. Khi con thắng, ba mẹ nhắc nhẹ cách thắng đẹp: không chế giễu người thua, không nhảy múa trước mặt em đang buồn. Biết thua và biết thắng là hai mặt của cùng một bài.
Những trò chơi ngoài đời cũng dạy con điều này. Ba thua một trận cầu lông với bạn và về kể vui vẻ. Mẹ làm hỏng một mẻ bánh và cười "lần sau mẹ bớt lửa". Con nhìn thấy những lần thua nhỏ trong cuộc sống của người lớn được đón nhận nhẹ nhàng, và dần dần mang thái độ đó vào trò chơi của mình.
Khi con gian lận để thắng
Gian lận khi chơi là chuyện rất phổ biến ở trẻ mẫu giáo và đầu tiểu học: lén đổi xúc xắc, đi thêm một ô, tự sửa luật giữa chừng. Phần lớn không phải dấu hiệu con thiếu trung thực, mà là cách con tránh cảm giác thua mà con chưa chịu được. Ba mẹ không cần làm lớn chuyện, càng không cần gọi con là "ăn gian" trước mọi người.
Ba mẹ nhắc luật bằng giọng bình thường: "xúc xắc ra ba nên con đi ba ô thôi". Nếu con cứ muốn đổi luật, ba mẹ có thể đề nghị: "trước khi chơi mình thống nhất luật, nếu muốn đổi thì đổi ở ván sau, cả hai cùng theo". Trẻ thường thích được góp ý luật chơi, và luật con góp ý thì con giữ hơn.
Nếu gian lận kéo dài, ba mẹ nói chuyện riêng với con sau khi chơi: "lúc nãy con đi thêm ô vì con sợ thua phải không? Thua thì buồn thật. Nhưng nếu mình đổi luật lén thì trò chơi không vui với người kia". Đây cũng là dịp nối sang chuyện thật thà một cách nhẹ nhàng, không giảng đạo đức nặng nề.
Chơi đến hết ván khi đang thua
Một biểu hiện khác của việc chưa chịu được thua là bỏ ngang giữa chừng: thấy mình sắp thua là con đứng dậy, tuyên bố "con không chơi nữa". Đây là chỗ kiên nhẫn và chịu thua gặp nhau. Ở lại với một ván cờ đang thua, đi tiếp từng nước dù biết khó thắng, là một bài tập rất thật về sự bền bỉ.
Ba mẹ không cần bắt con ngồi lại bằng mọi giá. Ba mẹ có thể khuyến khích: "mình chơi nốt ván này nhé, biết đâu cuối ván có bất ngờ", hoặc đặt một mục tiêu nhỏ hơn thắng: "ván này mình thử đưa được hai con ngựa về chuồng". Khi con chơi đến cuối dù thua, ba mẹ ghi nhận đúng điều đó: "ván này khó mà con chơi đến cùng".
Với trò chơi có nhiều ván, nhiều nhà thống nhất trước từ đầu: chơi ba ván rồi nghỉ, ai thắng ván nào thì ghi nhận ván đó. Cách này giúp con thấy một ván thua không quyết định tất cả, và luôn còn ván sau. Con dần học được rằng kết quả cuối cùng cần thời gian, một ý rất gần với kiên nhẫn trong đời sống.
Thua anh chị, thua bạn bè, và khi nào cần chú ý thêm
Trong nhà có anh chị lớn hơn, em thường thua hoài, và điều đó thật sự bất công với một đứa trẻ. Ba mẹ có thể đặt luật chấp: anh chơi bằng tay trái, chị đi sau, em được tung xúc xắc hai lần. Ba mẹ cũng nói chuyện riêng với anh chị lớn về cách thắng mà không làm em buồn thêm. Thỉnh thoảng chơi theo đội, mỗi đội có một người lớn một trẻ nhỏ, giúp thắng thua bớt nặng nề.
Thua bạn ở lớp hay ở sân chơi là chuyện ba mẹ không có mặt. Ba mẹ có thể hỏi con sau đó, nghe con kể, hỏi con thấy thế nào và lần sau con muốn làm gì. Không trách bạn, không trách con, không khuyên con phải thắng bằng được.
Hầu hết trẻ dần thua nhẹ nhàng hơn theo tuổi. Ba mẹ nên chú ý thêm nếu con đã lớn mà phản ứng khi thua vẫn rất dữ dội, kéo dài, có hành vi làm đau mình hoặc người khác, hoặc con tránh hẳn mọi hoạt động có thắng thua vì quá sợ. Khi đó, trao đổi với cô giáo và hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em sẽ giúp ba mẹ hiểu con hơn, thay vì tự kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Con năm tuổi thua là khóc, có bình thường không?
Rất thường gặp. Ở tuổi này nhiều trẻ chưa tách được việc thua một ván với cảm giác mình kém. Ba mẹ ghi nhận cảm xúc, tập thua từ trò may rủi, và con sẽ dần dịu hơn theo tuổi.
Có nên cho con thắng hoài để con thích chơi?
Với trẻ hai, ba tuổi, nhường một chút để trò chơi vui là được. Lớn hơn, ba mẹ nên chơi thật một phần, kết hợp luật chấp cho cân sức, để con có dịp tập thua trong môi trường an toàn ở nhà.
Con hất bàn cờ khi thua thì xử lý ra sao?
Ba mẹ bình tĩnh dừng trò chơi, nói rõ hất bàn cờ thì mình dừng, chờ con dịu lại rồi cùng nhặt quân cờ. Sau đó có thể bàn với con cách khác để nói mình đang buồn, như nói "con buồn rồi" hoặc xin nghỉ.
Con hay gian lận khi chơi có phải là thiếu trung thực không?
Ở trẻ nhỏ, gian lận khi chơi thường là cách tránh cảm giác thua chứ chưa phải vấn đề trung thực. Ba mẹ nhắc luật nhẹ nhàng, cho con góp ý luật trước ván, và nói chuyện riêng nếu việc này kéo dài.
Trò chơi nào giúp trẻ tập thua dễ nhất?
Trò hoàn toàn may rủi như oẳn tù tì, tung đồng xu, cờ cá ngựa, rắn và thang thường dễ nhất, vì thua không do ai kém. Chơi nhiều ván ngắn cũng giúp con thấy thua rồi ván sau đến ngay.
Con không chịu chơi trò có thắng thua nữa thì sao?
Ba mẹ không ép, chuyển sang trò hợp tác hoặc trò không có người thắng một thời gian. Khi con thấy thoải mái hơn, rủ lại trò may rủi ngắn, có ba mẹ ngồi cạnh, để con tập lại từ đầu.