Khi con dễ bỏ cuộc trước việc khó, ba mẹ giúp con nhiều nhất bằng cách chọn việc khó vừa đủ, chia việc thành bước nhỏ, đáp lại câu "con không làm được" bằng một gợi ý nhỏ thay vì làm hộ, và khen đúng cách con đã xoay xở. Sự kiên trì không phải tính có sẵn ở một số đứa trẻ. Nó lớn lên từ những lần con suýt bỏ nhưng có người ở cạnh giúp con đi thêm một bước, rồi tự mình làm xong.
Xếp hình và ghép tranh là chỗ tập rất tốt vì có kết quả nhìn thấy được và độ khó tăng dần được. Nhưng cách làm trong bài dùng được cho mọi việc con thấy khó: tô một bức tranh lớn, xâu hạt, cài cúc áo, tập đọc. Bài cũng nói rõ lúc nào nên cho con dừng, vì kiên trì khác với cố chấp.
Vì sao trẻ hay bỏ dở giữa chừng
Khi con gạt đổ cả khung ghép tranh rồi bỏ đi, nguyên nhân thường nằm ở một trong vài chỗ. Việc vượt quá sức con lúc đó: bộ tranh quá nhiều mảnh, hình quá giống nhau, khối xếp quá dễ đổ. Con sợ sai: những đứa trẻ hay được sửa, hay bị nhắc "không phải thế" dễ chọn cách không làm nữa để khỏi sai. Con quen được làm hộ: mỗi lần kẹt là có người lớn ghép giúp, nên con chưa từng trải qua cảm giác tự gỡ được chỗ kẹt. Hoặc đơn giản là con mệt, đói, buồn ngủ.
Ít khi nguyên nhân là con lười hay con thiếu ý chí. Gắn cho con cái mác "nhanh chán", "không chịu khó" chỉ làm con tin đó là con người mình. Thay vào đó, ba mẹ đứng nhìn một lúc để đoán con kẹt ở đâu: con không tìm ra mảnh nào hợp, hay con đã tìm ra nhưng tay xoay mãi không vào, hay con đang buồn vì em làm đổ bài của mình.
Mỗi chỗ kẹt cần một cách giúp khác. Bộ tranh quá khó thì đổi bộ dễ hơn. Sợ sai thì ba mẹ làm sai trước cho con xem, cười một cái rồi thử lại. Quen được làm hộ thì ba mẹ chậm tay lại, chịu khó ngồi im lâu hơn. Mệt thì cất đi, mai làm tiếp. Nhìn đúng chỗ kẹt là nửa đầu của việc dạy kiên trì.
Chọn việc khó vừa đủ
Khó vừa đủ là gì. Đó là việc con làm được nhưng phải cố một chút, đôi khi cần một gợi ý. Quá dễ thì con không phải kiên trì gì, quá khó thì con chỉ học được rằng mình thua. Việc khó vừa đủ nằm ngay ở rìa những gì con đang làm được.
Tăng độ khó từng nấc. Với ghép tranh, nhiều trẻ đi từ bộ vài mảnh lớn lên bộ hơn chục mảnh, rồi vài chục mảnh. Với khối xếp, đi từ tháp vài tầng lên những hình có cầu, có mái. Ba mẹ chỉ chuyển lên nấc mới khi con đã làm nấc cũ một cách thoải mái, thậm chí thấy hơi chán.
Để con chọn trong vài lựa chọn. Bày hai ba bộ có độ khó khác nhau và để con chọn. Trẻ được tự chọn thường gắn bó với việc lâu hơn. Nếu con chọn bộ quá khó, ba mẹ không cấm, chỉ nói "bộ này khó đấy, mình thử, nếu mệt thì đổi".
Chia một việc lớn thành từng phần. Một bức tranh ghép lớn có thể chia thành: tìm các mảnh có cạnh thẳng, ghép khung viền, rồi ghép từng mảng màu. Mỗi phần xong là một lần con thấy mình tiến lên. Việc chia nhỏ này về sau con sẽ tự làm được với bài tập về nhà, với việc dọn phòng.
Đổi kiểu việc, không chỉ tăng số lượng. Kiên trì không chỉ tập bằng bộ tranh nhiều mảnh hơn. Ba mẹ xen kẽ những việc khó theo kiểu khác: một mô hình xếp theo hình mẫu, một bức tô màu có nhiều ô nhỏ, một chuỗi hạt xâu theo quy luật màu, một chiếc thuyền giấy gấp nhiều nếp. Mỗi kiểu việc đòi một loại bền bỉ riêng, có việc cần mắt tinh, có việc cần tay khéo, có việc cần nhớ thứ tự. Trẻ giỏi kiểu này thường vụng kiểu kia, và chính chỗ vụng là chỗ con tập kiên trì nhiều nhất.
Khi con nói "con không làm được"
Câu này đến rất sớm, có khi chỉ sau vài lần thử. Phản xạ đầu tiên của nhiều ba mẹ là một trong hai: làm hộ cho xong, hoặc nói "làm được mà, cố lên". Cả hai đều chưa giúp được nhiều. Làm hộ khiến con mất đúng phần quý nhất của bài. Còn "cố lên" chung chung không cho con biết phải cố vào đâu.
Một cách đáp hữu ích hơn có ba phần. Thứ nhất, ghi nhận cảm giác: "chỗ này khó thật, con thấy bực phải không". Thứ hai, thêm một chữ nhỏ: "con chưa làm được". Chữ "chưa" biến một kết luận thành một chặng đường. Thứ ba, gợi một bước rất nhỏ, ở dạng câu hỏi: "con thử tìm mảnh nào có một chút màu xanh như chỗ này xem", "con thử xoay mảnh này một vòng xem".
Nếu con vẫn kẹt, ba mẹ có thể làm mẫu một phần nhỏ rồi trả lại: "mẹ ghép mảnh này, mảnh tiếp theo là của con". Điều quan trọng là phần cuối cùng, phần làm xong, thuộc về con. Cảm giác tự tay đặt mảnh cuối là thứ khiến con muốn quay lại với bộ tranh khác ngày mai.
Với con lớn hơn, khoảng bảy đến mười tuổi, câu "con không làm được" thường đến ở bài toán đố, bài tập viết hay một mô hình lắp ráp phức tạp. Cách đáp vẫn giống vậy, chỉ khác là ba mẹ có thể hỏi nhiều hơn và gợi ít hơn: "con đã thử những cách nào rồi", "chỗ nào con hiểu, chỗ nào con chưa hiểu", "nếu là bạn con gặp chỗ này, con sẽ gợi ý bạn thế nào". Những câu hỏi đó giúp con tự tìm đường thay vì chờ người lớn chỉ.
Giúp bao nhiêu là vừa: ba mức hỗ trợ
Ba mẹ có thể hình dung việc giúp con như một cái thang có ba bậc. Luôn bắt đầu từ bậc ít giúp nhất, chỉ đi xuống khi con thật sự cần:
| Mức | Ba mẹ làm gì | Ví dụ với ghép tranh |
|---|---|---|
| Giúp ít | Ngồi cạnh, khích lệ bằng sự có mặt, hỏi một câu mở | "Con đang tìm mảnh nào thế?" |
| Giúp vừa | Thu hẹp lựa chọn, chỉ hướng tìm, gợi ý một chiến lược | Gom riêng các mảnh màu xanh, "chỗ này cần mảnh có một cạnh thẳng" |
| Giúp nhiều | Làm mẫu một bước rồi trả lại phần sau cho con | Ghép một mảnh, chỉ cách xoay, rồi đưa con mảnh tiếp |
Sau mỗi lần giúp nhiều, lần sau ba mẹ thử quay về mức giúp vừa. Mục tiêu là lần lần con cần ít người lớn hơn. Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi thấy chỉ cần ngồi cạnh, không nói gì, con đã ngồi lâu hơn hẳn. Sự có mặt bình tĩnh của người lớn tự nó đã là một chỗ dựa.
Ông bà, anh chị lớn trong nhà cũng nên biết cái thang này. Một người ghép hộ hết chỉ vì thương cháu sốt ruột là đủ để con quen chờ người khác làm. Ba mẹ dặn trước cả nhà một câu đơn giản: "bé đang tập tự ghép, mình chỉ ngồi cạnh và gợi ý thôi nhé".
Khen thế nào để con muốn thử tiếp
Sau khi con làm xong, câu "con giỏi quá" nghe dễ chịu nhưng nói rất ít về điều con vừa làm. Nếu lần sau con gặp một bộ khó và không làm được, con có thể nghĩ "vậy mình không giỏi nữa". Lời khen giúp kiên trì hơn là lời khen chỉ đúng vào cách con đã xoay xở.
Ví dụ: "con tìm hết các mảnh có cạnh thẳng trước, nên khung viền xong nhanh ghê", "lúc nãy con bực nhưng con nghỉ một chút rồi quay lại", "con thử xoay mảnh đó ba lần mới vào". Những câu như vậy cho con biết chính chiến lược và sự bền bỉ của con đã làm nên kết quả, và đó là thứ con mang theo được sang việc khác.
Ba mẹ cũng không cần khen mọi lúc. Đôi khi chỉ cần ngồi cùng con ngắm bức tranh vừa ghép, hỏi con thích nhất chỗ nào, chỗ nào khó nhất. Niềm vui làm xong là của con; ba mẹ ở đó để chia sẻ chứ không phải để chấm điểm. Không cần dán sao, không cần so với anh chị, càng không so với con nhà hàng xóm.
Một buổi ghép tranh cùng con, từng bước
Dưới đây là cách tổ chức một buổi chơi ở nhà, dùng được cho trẻ từ khoảng ba tuổi trở lên với bộ tranh hợp tuổi:
- Chọn lúc con no, tỉnh, không vội đi đâu. Dọn một mặt sàn hoặc mặt bàn đủ rộng, ánh sáng tốt.
- Cùng con lật hết các mảnh lên, nhìn tranh mẫu, nói về bức tranh: có gì trong đó, màu nào nhiều.
- Gợi ý cách bắt đầu bằng khung viền hoặc mảng màu dễ nhận. Để con chọn bắt đầu từ đâu.
- Ba mẹ ngồi cạnh ở mức giúp ít. Khi con kẹt quá lâu, xuống mức giúp vừa.
- Nếu con muốn dừng giữa chừng, để nguyên bức tranh dang dở ở một góc, hẹn mai làm tiếp. Việc quay lại một việc chưa xong là một phần của kiên trì.
- Khi xong, để con tự đặt mảnh cuối. Cùng ngắm, nhắc lại một hai cách con đã làm.
Có những gia đình để một bức tranh lớn trên bàn vài ngày, ai đi ngang ghép vài mảnh. Trẻ thấy ba mẹ cũng kiên nhẫn tìm từng mảnh, cũng có lúc bí, cũng quay lại sau. Đó là cách dạy kiên trì bằng việc làm chứ không phải lời nói.
Kiên trì khác cố chấp: khi nào nên cho con dừng
Dạy kiên trì không có nghĩa bắt con làm đến cùng bằng mọi giá. Những dấu hiệu cho thấy lúc này nên dừng:
- Con mệt rõ, dụi mắt, cáu với mọi thứ, không chỉ với việc đang làm.
- Việc rõ ràng vượt quá sức con ở tuổi này, kể cả khi đã được giúp nhiều.
- Con đã thử nhiều cách khác nhau mà không tiến thêm, và cảm giác bực đã thành buồn bã.
- Việc đó không còn ý nghĩa gì với con, con làm chỉ vì sợ ba mẹ không vui.
- Con đau tay, mỏi người, hoặc có dấu hiệu cơ thể không ổn.
Dừng lúc này không phải là bỏ cuộc. Ba mẹ dạy con cách dừng có chủ đích: "mình nghỉ, cất bức tranh ở đây, mai mình xem lại". Biết nghỉ để quay lại cũng là một kỹ năng của người kiên trì. Nếu con nhìn chung rất khó tập trung vào bất cứ việc gì so với bạn cùng tuổi, cả ở nhà lẫn ở lớp, ba mẹ có thể hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em thay vì tự kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Bộ ghép tranh bao nhiêu mảnh là hợp với con?
Không có con số đúng cho mọi trẻ. Ba mẹ quan sát: con làm xong được với một chút cố gắng là vừa, con làm quá nhanh là dễ, con bỏ sau vài phút dù đã được giúp là khó. Nhiều nhà bắt đầu bằng bộ ít mảnh, mảnh to, rồi tăng dần.
Con chỉ thích làm việc dễ, không chịu thử việc khó hơn thì sao?
Ba mẹ để cả việc dễ và việc khó hơn một chút cạnh nhau, không ép. Đôi khi ba mẹ tự ngồi làm bộ khó hơn, rủ con giúp một phần. Trẻ hay muốn thử những gì người lớn đang làm vui vẻ.
Có nên làm hộ để con khỏi bực không?
Làm hộ một phần nhỏ để làm mẫu thì được, nhưng phần cuối nên để con tự làm. Cảm giác bực một chút rồi tự gỡ được là thứ nuôi kiên trì. Nếu lúc nào cũng gỡ hộ, con không có cơ hội tập.
Con vứt đồ khi bực thì xử lý thế nào?
Ba mẹ bình tĩnh nhắc rằng đồ không phải để ném, giúp con dừng lại một lúc, rồi cùng nhặt lên khi con dịu. Sau đó ba mẹ cùng con bàn một cách khác để báo mình đang bực, như nói "con bực rồi" hay xin nghỉ một chút.
Kiên trì có làm con học giỏi hơn không?
Ba mẹ không nên kỳ vọng một kết quả cụ thể như điểm số. Kiên trì giúp con dám ở lại với một việc khó lâu hơn và ít sợ sai hơn. Đó là điều tốt cho con trong nhiều việc, nhưng mỗi đứa trẻ phát triển theo cách riêng.