Một cuốn sách tranh về đức tính đáng mua là cuốn để nhân vật gặp khó, chọn lựa, có khi chọn sai, và để người đọc tự thấy điều đúng; cuốn sách không đáng mua là cuốn mà mỗi trang đều có một câu dạy bảo, nhân vật ngoan từ đầu đến cuối. Trẻ học đức tính qua câu chuyện có vấp ngã, không học được từ một bản danh sách điều nên làm có minh hoạ.
Bài này giúp ba mẹ nhận ra hai loại sách đó, cách xem thử một cuốn trong năm phút ở hiệu sách hay thư viện, gợi ý theo tuổi, và cách giữ một tủ sách nhỏ mà luôn có sách mới. Bài không giới thiệu tựa sách hay nhà xuất bản cụ thể, vì điều quan trọng là ba mẹ tự chọn được.
Sách gợi mở và sách lên lớp: so sánh từng điểm
Hai loại sách có thể cùng chủ đề, cùng nét vẽ đẹp, nhưng khác nhau ở cách câu chuyện đưa đức tính tới người đọc.
| Điểm xem | Sách gợi mở | Sách lên lớp |
|---|---|---|
| Nhân vật chính | Có lúc sai, có lúc do dự, có cảm xúc rõ | Ngoan sẵn từ đầu, hoặc hư đến mức khó tin |
| Cách đức tính xuất hiện | Qua một lựa chọn khó trong truyện | Qua lời kể hoặc lời người lớn trong truyện nói thẳng ra |
| Trang cuối | Kết mở hoặc kết nhẹ, để người đọc nghĩ | Một câu bài học in đậm, đôi khi kèm câu hỏi kiểm tra |
| Người lớn trong truyện | Lắng nghe, đôi khi cũng sai | Luôn đúng, chủ yếu để dạy bảo |
| Phản ứng của trẻ | Hỏi lại, đòi đọc lại, kể lại cho người khác | Nghe xong là xong, ít khi đòi đọc lại |
| Hình minh hoạ | Kể thêm điều chữ không nói, như nét mặt, chi tiết phụ | Minh hoạ đúng nội dung chữ, không thêm gì |
Sách lên lớp không phải vô dụng. Một số cuốn dạng "con tự mặc áo", "con rửa tay" giúp trẻ nhỏ làm quen thói quen. Nhưng với các đức tính bên trong như thật thà, tử tế, can đảm, sách gợi mở có sức hơn rất nhiều, vì đức tính sinh ra từ lựa chọn, mà sách lên lớp lại bỏ qua phần lựa chọn.
Cũng có cuốn nằm giữa hai loại: truyện hay nhưng trang cuối thêm một câu răn. Những cuốn này vẫn đáng giữ; ba mẹ chỉ việc đọc đến trước câu răn rồi dừng, để con tự nói ý của truyện.
Xem thử một cuốn sách trong năm phút
Ở hiệu sách hay thư viện, ba mẹ thường không có thời gian đọc trọn từng cuốn. Năm bước dưới đây đủ để quyết định giữ hay bỏ:
- Đọc trang đầu và trang cuối trước. Nếu trang cuối là một câu dạy bảo mà không cần đọc phần giữa cũng đoán được, đó thường là sách lên lớp.
- Lật tìm khúc giữa, nơi nhân vật gặp chuyện. Có lựa chọn khó không? Nhân vật có cảm xúc rõ không, như sợ, ghen, xấu hổ?
- Xem tranh mà không đọc chữ. Tranh có tự kể được câu chuyện không, có nét mặt, có chi tiết để con tìm không?
- Đọc to một trang. Câu văn có nhịp, có từ ngữ đời thường không, hay cứng như văn bản hướng dẫn?
- Tự hỏi: sau khi đọc, nhà mình có chuyện gì để nói với nhau không? Nếu nghĩ ngay ra một câu hỏi cho con, cuốn sách đáng mang về.
Với sách dịch, ba mẹ đọc thêm vài câu xem bản dịch có trơn không. Một câu chuyện hay mà câu chữ vấp váp sẽ làm ba mẹ ngại đọc to, và sách nằm im trên kệ.
Gợi ý theo tuổi: cùng một đức tính, mỗi tuổi một kiểu sách
2–4 tuổi: sách ngắn, một tình huống, nhiều tranh. Trẻ tuổi này hợp với sách có một chuyện nhỏ quen thuộc: giành đồ chơi, làm đổ nước, chờ đến lượt. Chữ ít, câu lặp, tranh to và rõ nét mặt. Đức tính chỉ cần chạm nhẹ, ví dụ nhân vật đưa lại món đồ chơi và bạn cười. Sách bìa cứng, góc bo tròn giúp con tự lật mà không rách.
5–7 tuổi: sách có xung đột rõ và cảm xúc phức tạp hơn. Con đã theo được truyện có mở đầu, rắc rối và giải quyết. Sách hay ở tuổi này để nhân vật sai rồi sửa, hoặc phải chọn giữa hai điều mình muốn, như giữ bí mật với bạn hay kể với mẹ. Đây là tuổi sách tranh có tác dụng nhất với đức tính, vì con vừa hiểu được lựa chọn vừa còn thích đọc cùng ba mẹ.
8–10 tuổi: sách tranh dài hơn, truyện chương ngắn, sách có góc nhìn khác. Trẻ lớn có thể nghĩ sách tranh là "của em bé", nhưng nhiều sách tranh dành cho tuổi lớn bàn những chuyện sâu: khác biệt, mất mát, bất công. Ba mẹ có thể chuyển dần sang truyện chương ngắn có nhân vật cùng tuổi con, vẫn đọc chung một vài chương rồi để con đọc tiếp.
Mọi tuổi: sách không chữ. Sách chỉ có tranh buộc người đọc tự kể. Ba mẹ kể một lần, lần sau để con kể. Với đức tính, sách không chữ rất hay vì con phải tự đọc nét mặt nhân vật và tự đặt lời cho họ, đó chính là luyện đồng cảm.
Nhân vật làm sai không phải sách dở
Nhiều ba mẹ ngại sách có nhân vật nói dối, giành đồ, nói lời khó nghe, sợ con bắt chước. Thật ra trẻ cần thấy nhân vật làm sai để có chỗ đặt cảm xúc của chính mình. Một đứa trẻ từng giành đồ của em sẽ thấy nhẹ lòng khi gặp nhân vật cũng giành đồ, cũng hối hận, rồi tìm cách làm lành. Cuốn sách nói với con: con không phải đứa trẻ duy nhất như vậy, và có đường để sửa.
Điều cần xem không phải nhân vật có làm sai hay không, mà là truyện xử lý cái sai thế nào. Sách tốt cho thấy hậu quả tự nhiên, như bạn buồn, đồ chơi hỏng, và cho nhân vật cơ hội sửa. Sách không nên đọc là sách để nhân vật làm sai mà được khen là "lém lỉnh", hoặc ngược lại, bị trừng phạt làm nhục, bị cả lớp chê cười đến cuối truyện.
Khi đọc, ba mẹ không vội nói "bạn ấy hư quá". Hỏi con "bạn ấy đang thấy gì?" và "nếu con là bạn bên cạnh, con làm gì?". Chính những trang có nhân vật sai lại là trang có nhiều chuyện để nói nhất. Nhiều trẻ còn tự lật lại đúng những trang đó vào hôm sau, chỉ vào nét mặt nhân vật và hỏi thêm, vì con đang tự gỡ một chuyện của chính mình qua nhân vật.
Sách Việt, sách dịch và chuyện bối cảnh
Sách tranh dịch chiếm phần lớn kệ sách thiếu nhi, nhiều cuốn rất hay. Nhưng bối cảnh đôi khi xa: nhà có lò sưởi, bữa ăn với bánh mì và sữa, lễ hội lạ. Trẻ vẫn hiểu được câu chuyện, chỉ là ba mẹ cần giải thích thêm và nối vào nếp nhà mình. Ví dụ truyện về nhân vật chia bánh sinh nhật có thể nối với chuyện chia phần mâm cơm, nhường miếng ngon cho ông bà.
Sách tranh Việt có lợi thế là con thấy mình trong đó: con hẻm, chợ quê, mâm cơm, ông bà sống chung, Tết. Đức tính được đặt trong khung cảnh quen sẽ dễ ngấm hơn. Con đọc về một bạn nhỏ nhường chỗ ngồi trên chuyến xe buýt về quê, rồi chính con ngồi trên chuyến xe như thế, câu chuyện tự nhiên sống dậy. Ba mẹ nên giữ cho tủ sách có cả hai, để con vừa thấy nếp nhà mình, vừa biết ở nơi khác người ta cũng gặp chuyện giống mình.
Một điểm nhỏ: với sách dịch, ba mẹ xem cách xưng hô trong truyện. Một số bản dịch giữ kiểu xưng hô ngang hàng giữa trẻ và người lớn, đọc to lên nghe lạ tai. Ba mẹ được quyền đổi cách xưng hô khi đọc cho hợp với nhà mình; câu chuyện không mất gì.
Giữ tủ sách nhỏ mà luôn có sách mới
Sách tranh hay thì con đọc lại nhiều lần, nhưng con cũng cần sách mới để có chuyện mới. Không cần mua nhiều, có mấy cách giữ tủ sách sống động:
- Chia sách thành hai, ba nhóm, mỗi tháng chỉ để một nhóm trên kệ thấp, nhóm còn lại cất đi. Khi sách cũ quay lại, con thấy như sách mới.
- Đưa con đến thư viện công cộng, thư viện trường hay nhà văn hoá có góc thiếu nhi, mượn vài cuốn mỗi lần.
- Đổi sách với nhà hàng xóm, nhà bạn cùng lớp có con cùng tuổi. Trẻ cũng học được cách giữ gìn đồ mượn và trả đúng hẹn.
- Để con tự chọn một cuốn mỗi lần, ba mẹ chọn một cuốn. Cuốn con chọn có thể không phải về đức tính, không sao; trẻ ham đọc thì mới đọc được sách về đức tính.
- Giữ lại vài cuốn con yêu nhất qua nhiều năm. Có những cuốn trẻ 9 tuổi đọc lại vẫn thấy ý mới mà hồi 5 tuổi chưa thấy.
- Cho đi sách con đã lớn qua, và để con cùng chọn cuốn nào đem tặng. Đó cũng là một bài học về chia sẻ.
Đọc sách về đức tính sao cho không thành giờ giảng
Có cuốn sách hay mà vẫn thành giờ giảng, chỉ vì cách đọc. Dấu hiệu dễ thấy là ba mẹ dừng mỗi trang để nhắc "con thấy chưa", hoặc chọn đúng cuốn về nói dối để đọc vào tối con vừa nói dối. Con hiểu ngay ý đồ, và cuốn sách bị gắn với cảm giác bị nhắc lỗi. Lần sau thấy bìa sách đó, con lảng đi.
Cách đọc tốt hơn là đọc trọn câu chuyện một lần với giọng tự nhiên, để con tận hưởng truyện như mọi truyện khác. Lần đọc thứ hai, thứ ba mới dừng ở một vài trang có lựa chọn khó, hỏi một câu ngắn. Sách về đức tính cũng nên được đọc vào những ngày bình thường, không gắn với lỗi vừa xảy ra, để con đón nhận câu chuyện mà không phải phòng thủ.
Nếu muốn dùng một cuốn sách để nói về chuyện vừa xảy ra, ba mẹ đợi vài hôm khi mọi người đã bình tĩnh, rồi để con chọn cuốn đó trong vài cuốn bày ra. Khi đọc đến đoạn giống chuyện nhà mình, thường chính con sẽ là người nhắc trước: "Giống hôm con làm vỡ cốc." Lúc ấy ba mẹ chỉ cần gật đầu, hỏi con thấy nhân vật làm thế nào, và để con tự nói tiếp phần còn lại.
Một điều nữa: ba mẹ không cần tỏ ra mình luôn giống nhân vật tốt trong sách. Khi đọc đến nhân vật người lớn nóng nảy rồi xin lỗi, ba mẹ cứ nói thật "mẹ cũng có lúc như vậy". Trẻ thấy người lớn nhận phần mình, con sẽ thấy việc nhận phần mình là chuyện bình thường trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Sách tranh về đức tính nên bắt đầu đọc cho con từ mấy tuổi?
Từ khoảng 2 tuổi, trẻ đã nghe được sách có một tình huống nhỏ như giành đồ chơi hay chờ đến lượt. Đức tính lúc này chỉ nên chạm nhẹ. Từ 5 tuổi, sách có xung đột và lựa chọn rõ mới phát huy tác dụng nhiều nhất.
Sách có câu bài học ở cuối có nên đọc không?
Vẫn đọc được nếu câu chuyện phía trước hay. Ba mẹ có thể đọc hết truyện, dừng trước câu bài học, hỏi con nghĩ truyện muốn nói gì, rồi mới đọc câu đó để so. Con sẽ thấy vui nếu mình đoán gần đúng.
Con chỉ thích sách về siêu anh hùng, khủng long thì sao?
Không cần ép sang sách đức tính. Nhiều truyện siêu anh hùng hay khủng long vẫn có chuyện giúp bạn, can đảm, nhận lỗi. Ba mẹ đọc cùng và hỏi về lựa chọn của nhân vật, đức tính vẫn đến qua đúng thứ con thích.
Làm sao biết bản dịch sách tranh có tốt không?
Đọc to vài trang ngay tại chỗ. Bản dịch tốt đọc lên trôi, câu ngắn, từ ngữ đời thường. Bản dịch vụng có câu dài, từ Hán Việt khó, cách xưng hô lạ. Nếu câu chuyện hay mà bản dịch vụng, ba mẹ có thể kể lại bằng lời mình theo tranh.
Có nên đọc sách tranh trên máy tính bảng thay sách giấy không?
Sách giấy giúp ba mẹ và con ngồi sát nhau, lật trang cùng nhau, ít bị thông báo hay ứng dụng khác chen vào. Nếu dùng bản điện tử, ba mẹ nên đọc cùng con, tắt âm thanh hiệu ứng và không để con tự lướt sang nội dung khác.
Trẻ 9 tuổi chê sách tranh là của em bé thì làm gì?
Chuyển sang truyện chương ngắn hoặc sách tranh dành cho tuổi lớn, có chủ đề sâu hơn. Ba mẹ cũng có thể nhờ con đọc sách tranh cho em, vừa giữ được sách hay vừa cho con vai người lớn.