Muốn con biết chờ, ba mẹ phải là người chờ được trước: chờ con buộc xong dây giày, chờ con nói hết câu, chờ chính cơn bực của mình lắng xuống trước khi đáp lời. Kiên nhẫn của người lớn không phải là không bao giờ bực, mà là nhận ra mình sắp mất bình tĩnh, dừng một nhịp, và sửa lại khi đã lỡ. Trẻ học kiên nhẫn chủ yếu bằng cách nhìn người lớn đối xử với chính mình mỗi ngày.
Bài này dành cho ba mẹ, ông bà đã từng thấy mình hụt hơi trước một đứa trẻ hỏi đi hỏi lại, làm chậm, không nghe lần thứ ba. Bài nói về những lúc người lớn dễ mất kiên nhẫn nhất, dấu hiệu sớm trong cơ thể, khoảng dừng trước khi phản ứng, cách sắp xếp lại ngày để bớt sốt ruột, cách sửa sau khi lỡ quát, và chuyện chăm sóc chính mình.
Vì sao bài học kiên nhẫn bắt đầu từ người lớn
Trẻ nhỏ học phần lớn mọi điều qua bắt chước. Con học cách nói từ cách ba mẹ nói, học cách đối xử với em từ cách ba mẹ đối xử với con. Kiên nhẫn cũng vậy. Một đứa trẻ thường được người lớn chờ, chờ con tự xỏ dép, chờ con nghĩ ra câu trả lời, chờ con nói xong câu chuyện lủng củng, sẽ dần hiểu chờ đợi là một cách tôn trọng người khác.
Ngược lại, nếu mỗi lần con chậm là bị giục, bị làm hộ, bị quát, con học được rằng khi mình sốt ruột thì có quyền to tiếng với người chậm hơn. Rồi một ngày ba mẹ thấy con quát em đúng giọng của mình, và giật mình.
Điều này không nhằm làm ba mẹ thấy có lỗi. Nuôi con nhỏ là việc mệt, và không ai giữ được bình tĩnh mọi lúc. Mục đích chỉ là nhìn rõ một điều: những bài tập chờ đợi ba mẹ đặt ra cho con sẽ hiệu quả hơn nhiều khi con thấy chính ba mẹ cũng đang tập. Con không cần ba mẹ hoàn hảo, con cần thấy người lớn cố gắng và sửa sai.
Những lúc người lớn dễ mất kiên nhẫn nhất
Phần lớn những lần quát con không đến ngẫu nhiên. Chúng tụ lại ở vài thời điểm quen thuộc trong ngày và vài tình huống lặp đi lặp lại:
- Buổi sáng trước giờ đi học, đi làm, khi mỗi phút đều tính và con lại muốn tự chọn áo, tự đánh răng chậm rãi.
- Chiều tối sau giờ làm, khi ba mẹ đã cạn sức, bữa cơm chưa xong, con đói và đòi chơi cùng lúc.
- Giờ ngồi học cùng con, khi một bài toán đã giảng ba lần mà con vẫn chưa hiểu.
- Khi con hỏi đi hỏi lại một câu, hay kể một chuyện dài lê thê lúc ba mẹ đang bận.
- Khi con không nghe lời lần thứ ba, thứ tư, và người lớn cảm thấy mình bị coi thường.
- Nơi đông người, khi người lớn ngại ánh nhìn xung quanh hơn là để ý đến con.
- Khi chính ba mẹ đang có chuyện riêng: lo việc, ốm, thiếu ngủ, căng thẳng với nhau.
Biết những thời điểm này giúp ba mẹ chuẩn bị trước thay vì bị bất ngờ. Nhiều gia đình nhận ra rằng chỉ cần sắp xếp lại buổi sáng và giờ ăn tối, số lần to tiếng giảm đi đáng kể, không cần thay đổi gì lớn trong cách dạy con.
Nhận ra dấu hiệu sớm trong chính mình
Cơ thể báo trước. Vai cứng lại, hàm nghiến, tim đập nhanh, tay bắt đầu làm mọi thứ mạnh hơn: đóng cửa tủ mạnh, đặt bát mạnh. Những tín hiệu này thường đến trước cơn quát vài phút.
Giọng nói đổi dần. Giọng to lên từng nấc, nói nhanh hơn, câu ngắn lại thành mệnh lệnh. Khi nghe thấy mình bắt đầu nói "mẹ nói lần cuối", đó là dấu hiệu rõ.
Ý nghĩ tiêu cực về con. Trong đầu xuất hiện những câu như "nó cố tình chọc mình", "sao nó lì thế". Những ý nghĩ này đẩy cơn bực lên nhanh hơn vì biến hành vi bình thường của trẻ thành một sự thách thức.
Muốn làm hộ cho xong. Cảm giác giật lấy chiếc áo để mặc cho con, giật lấy cuốn vở để viết cho xong, là dấu hiệu kiên nhẫn đang cạn. Thỉnh thoảng làm hộ khi thật vội là bình thường, nhưng nếu lần nào cũng thế, đó là lúc cần nhìn lại.
Đếm giờ trong đầu. Ba mẹ liên tục nhìn đồng hồ, tính "còn mười phút, con chưa ăn xong". Khi đầu óc bận đếm, người lớn khó nhìn thấy con đang làm gì, chỉ thấy con chưa xong.
Khoảng dừng ngắn trước khi phản ứng
Mục tiêu không phải là không bao giờ bực, mà là có một khoảng trống nhỏ giữa cơn bực và lời nói. Một chuỗi bước nhiều ba mẹ thấy dùng được:
- Dừng lại, không nói gì trong vài giây. Thở chậm, thở ra dài hơn hít vào.
- Nói thành lời điều đang xảy ra trong mình, bằng giọng bình thường: "Mẹ đang bực. Mẹ cần một phút".
- Nếu con đang an toàn, lùi ra một chút: sang phòng bên, ra ban công, rửa mặt. Nếu con còn nhỏ, ở lại gần nhưng ngừng nói.
- Tự hỏi một câu ngắn: "Lúc này con thật sự cần gì?". Thường câu trả lời đơn giản hơn ta nghĩ: con đói, con mệt, con chưa hiểu.
- Quay lại với con bằng một câu ngắn, rõ, ở mức giọng bình thường.
Khi ba mẹ làm như vậy trước mặt con, con đang được xem một bài học trực tiếp về kiên nhẫn: người lớn cũng bực, và người lớn có cách để không để cơn bực điều khiển mình. Về sau, nhiều trẻ bắt chước đúng câu "con đang bực, con cần một phút". Đó là một trong những món quà lớn nhất ba mẹ có thể trao cho con.
Sắp xếp lại ngày để bớt sốt ruột
Nhiều lần mất kiên nhẫn đến từ thời gian quá chật chứ không phải từ đứa trẻ. Sửa lịch đôi khi hiệu quả hơn sửa tính:
| Tình huống hay căng | Gốc của sự sốt ruột | Cách giảm |
|---|---|---|
| Buổi sáng đi học | Quá nhiều việc trong quá ít phút | Chuẩn bị quần áo, cặp từ tối; dậy sớm hơn một chút; giảm lựa chọn buổi sáng |
| Chiều tối sau giờ làm | Người lớn hết sức, trẻ đói | Cho con ăn nhẹ khi vừa về; dành vài phút chơi với con trước khi nấu |
| Ngồi học cùng con | Kỳ vọng con hiểu ngay | Giới hạn thời gian ngồi, nghỉ giữa chừng, đổi người kèm nếu cả hai đã căng |
| Giờ đi ngủ | Muốn con ngủ nhanh để còn làm việc | Bắt đầu nghi thức sớm hơn, giữ thứ tự cố định, để việc riêng sang sau |
| Ra ngoài cùng con | Lịch kín, đi nhiều nơi | Bớt một điểm đến, chừa thời gian cho con đi chậm |
Không có lịch nào hoàn hảo, và mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng. Nhưng ba mẹ thử nhìn lại một tuần, đánh dấu những lần mình to tiếng, thường sẽ thấy chúng tụ ở một hai khung giờ. Sửa một khung giờ đó trước, những khung còn lại tính sau.
Chấp nhận nhịp riêng của con
Nhiều lần mất kiên nhẫn đến từ chỗ nhịp của con khác nhịp của ba mẹ. Người lớn nhanh nhẹn, quen làm nhiều việc một lúc, gặp một đứa trẻ chậm rãi, thích ngắm từng con kiến trên đường đi học, là chuyện rất thường. Không ai sai cả; chỉ là hai nhịp khác nhau phải sống chung một nhà.
Ba mẹ có thể bắt đầu bằng việc quan sát xem con chậm ở đâu và vì sao. Có con chậm vì kỹ, muốn làm cho đúng. Có con chậm vì tò mò, dừng lại với mọi thứ mới. Có con chậm vì chưa thạo việc. Mỗi kiểu cần cách giúp khác: con kỹ cần thời gian, con tò mò cần được báo trước giờ phải đi, con chưa thạo cần được tập vào lúc rảnh.
Chấp nhận nhịp của con không có nghĩa là để con muốn làm gì thì làm. Ba mẹ vẫn đặt khung giờ, vẫn có những lúc phải đi đúng giờ. Nhưng ba mẹ bớt được những câu "sao con chậm thế", "nhanh lên" lặp suốt ngày, vốn chỉ khiến con căng thẳng và thường còn làm con chậm hơn. Tôn trọng nhịp của con cũng là một cách dạy con tôn trọng nhịp của người khác.
Khi đã lỡ quát con: xin lỗi và sửa lại
Ai nuôi con cũng có lúc lỡ lời. Điều quan trọng không phải là chưa bao giờ quát, mà là sau đó ba mẹ làm gì. Một lời xin lỗi chân thành sau khi đã bình tĩnh dạy con nhiều hơn mọi bài giảng: người lớn cũng sai, và người lớn biết nhận lỗi.
Lời xin lỗi tốt thường ngắn và rõ: "Lúc nãy mẹ quát con to quá. Mẹ xin lỗi. Mẹ bực vì sắp trễ giờ, nhưng mẹ không nên nói với con như thế". Ba mẹ tránh nối thêm "nhưng tại con..." vì câu đó biến lời xin lỗi thành lời trách. Phần việc con cần làm khác, nếu có, để nói vào lúc khác.
Sau lời xin lỗi là sửa lại: ôm con nếu con muốn, cùng làm lại việc đang dở theo cách nhẹ nhàng hơn. Nếu ba mẹ thấy mình quát con quá thường xuyên, hoặc có lúc mất kiểm soát đến mức làm con sợ, đó là tín hiệu nên tìm hỗ trợ: chia sẻ với người thân, xin bớt việc, tìm đến chuyên gia tâm lý. Tìm người giúp là một việc làm có trách nhiệm, không phải dấu hiệu yếu kém.
Chăm sóc chính mình để còn kiên nhẫn với con
Kiên nhẫn là một nguồn có hạn. Người thiếu ngủ, đói, lo lắng, làm việc liên tục không nghỉ thì nguồn đó cạn rất nhanh. Ba mẹ thường đặt nhu cầu của mình xuống cuối danh sách, nhưng một người lớn kiệt sức khó giữ được bình tĩnh trước đứa trẻ khó tính nhất trong ngày.
Vài điều nhỏ có ích: ngủ đủ hơn khi có thể, ăn đúng bữa, có vài phút một mình mỗi ngày dù chỉ là uống chén trà trước khi con dậy. Chia việc với người cùng nuôi con một cách rõ ràng, nhờ ông bà, người thân khi cần, để không ai phải gánh tất cả. Ba mẹ đơn thân càng cần một vài người có thể nhờ cậy.
Cuối cùng, kiên nhẫn với con không có nghĩa là chiều theo mọi đòi hỏi hay bỏ qua mọi giới hạn. Ba mẹ vẫn giữ luật nhà, vẫn nói "không" khi cần, chỉ là nói bằng giọng bình tĩnh và cho con thời gian để tiếp nhận. Một người lớn vừa vững vừa dịu là hình mẫu kiên nhẫn rõ ràng nhất mà một đứa trẻ có thể nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Quát con có làm con mất kiên nhẫn theo không?
Trẻ học nhiều qua bắt chước, nên nếu người lớn thường xuyên quát khi sốt ruột, con dễ học cách phản ứng tương tự với em hay bạn. Một lần lỡ quát rồi xin lỗi không làm hỏng con; điều đáng chú ý là khuôn mẫu lặp lại hằng ngày.
Có nên xin lỗi con khi mình sai không?
Nên. Một lời xin lỗi ngắn, rõ, không kèm "nhưng tại con" cho con thấy người lớn cũng nhận lỗi và sửa sai. Điều đó không làm ba mẹ mất uy, mà giúp con tin tưởng và học cách xin lỗi thật lòng.
Làm sao để không quát con vào buổi sáng?
Phần lớn căng thẳng buổi sáng đến từ thời gian chật. Chuẩn bị quần áo, cặp sách từ tối, giảm lựa chọn buổi sáng, dậy sớm hơn một chút thường giúp nhiều hơn là cố nhịn trong lúc vội.
Ba mẹ mệt quá không còn kiên nhẫn thì làm sao?
Ba mẹ tìm cách bổ sung sức: ngủ đủ hơn, chia việc rõ ràng với người cùng nuôi con, nhờ người thân. Nếu mệt mỏi và cáu bẳn kéo dài nhiều tuần, ba mẹ nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Nói "mẹ đang bực" trước mặt con có sao không?
Không sao, thậm chí có ích. Khi ba mẹ gọi tên cảm xúc của mình bằng giọng bình thường và cho thấy cách xử lý, con học được rằng cảm giác bực là bình thường và có cách để bình tĩnh lại.