Dạy con giúp đỡ người khác bắt đầu bằng việc giữ lấy mong muốn giúp vốn có sẵn ở trẻ nhỏ: cho con giúp thật, dù chậm và vụng, rồi dần dạy con quan sát xem người khác cần gì, hỏi trước khi giúp và giúp trong giới hạn an toàn. Giúp đỡ nên đến từ sự để tâm, không từ phần thưởng hay lời khen, nên ba mẹ cần cẩn thận để không biến nó thành một cuộc trao đổi.
Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi thấy con 2 tuổi chạy đi nhặt chiếc muỗng rơi đưa cho bà, hay đòi cầm chổi khi mẹ quét nhà. Mong muốn giúp xuất hiện rất sớm. Điều đáng tiếc là nó cũng dễ tắt nếu người lớn liên tục gạt đi. Bài này nói về cách giữ ngọn lửa ấy và nuôi nó lớn dần, trong nhà, trong xóm và ngoài đường.
Trẻ nhỏ đã muốn giúp, và ba mẹ thường vô tình dập tắt
Trẻ từ khoảng 18 tháng đến 3 tuổi thường tự nguyện giúp người lớn: nhặt đồ rơi, đưa dép, mang khăn. Con làm vì muốn được tham gia vào thế giới của người lớn, được là một phần của gia đình, và vì con thấy vui khi việc mình làm có người cần đến. Không cần ai dạy, không cần thưởng, con vẫn làm.
Nhưng cũng chính ở tuổi này, con hay nghe những câu: "Thôi để mẹ làm cho nhanh", "Con làm đổ hết bây giờ", "Ra chỗ khác chơi đi". Ba mẹ nói vì bận, vì muốn sạch, muốn nhanh, hoàn toàn dễ hiểu. Nhưng sau hàng trăm lần bị gạt đi, con học được rằng mình không cần thiết, rằng giúp người khác là việc của người lớn. Đến 6–7 tuổi, khi ba mẹ muốn con phụ giúp, con lại không còn hứng thú.
Giải pháp không phải là để con làm mọi thứ, mà là chọn ra một vài việc con làm được thật sự, chấp nhận kết quả chưa hoàn hảo. Con 2 tuổi bỏ quần áo vào máy giặt, con 3 tuổi đặt muỗng lên bàn, con 4 tuổi lau chỗ nước đổ. Ba mẹ làm chậm lại một chút, nói cảm ơn thật, và để con thấy việc mình làm có ích.
Giúp ai, giúp gì theo từng tuổi
Mỗi tuổi con giúp được một phạm vi khác nhau, từ trong nhà ra đến xóm. Bảng dưới là gợi ý, ba mẹ điều chỉnh theo con và hoàn cảnh gia đình.
| Tuổi | Trong nhà | Ngoài nhà, có người lớn đi cùng |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Đưa đồ, nhặt đồ rơi, mang dép cho ông bà | Vẫy chào, đưa giúp món đồ nhẹ khi người lớn bảo |
| 4–5 tuổi | Rót nước mời khách, xếp đồ chơi của em, mang khăn khi ai bị đổ nước | Giữ cửa cho người đi sau, nhường đường cho người già, nhặt đồ rơi cho người khác |
| 6–7 tuổi | Để ý khi bà mỏi, khi em khóc, tự hỏi có cần giúp không | Xách phụ đồ cho hàng xóm khi đi cùng ba mẹ, giúp bạn trong lớp nhặt bút |
| 8–10 tuổi | Chăm sóc người ốm trong nhà ở mức đơn giản, giúp em học bài | Giúp bạn mới làm quen trường, góp sức trong buổi dọn dẹp chung của khu phố |
Lưu ý rằng giúp đỡ ở đây là con để ý và tự nguyện làm cho người khác, không phải những phần việc nhà được giao như một nghĩa vụ hằng ngày. Hai thứ có liên quan, nhưng giúp đỡ nhấn vào việc nhìn thấy nhu cầu của người khác. Một đứa trẻ làm đủ việc được giao nhưng không bao giờ để ý bà đang mỏi thì vẫn chưa học được điều bài này muốn nói.
Hỏi trước khi giúp: giúp đúng là giúp điều người kia cần
Trẻ hay giúp theo ý mình: lấy đồ chơi mình thích cho bạn đang buồn, kéo tay em đứng dậy trong khi em đang muốn tự đứng, xếp lại đồ của chị theo cách mình nghĩ là đẹp. Ý tốt nhưng có khi lại làm người khác khó chịu. Đây là lúc dạy con một bước quan trọng: hỏi trước.
Câu "Bạn có cần mình giúp không?" hay "Con giúp bà được không ạ?" nghe đơn giản, nhưng nó dạy con rằng người khác có quyền quyết định điều mình cần. Nếu người kia nói "không cần đâu", con học cách tôn trọng mà không tự ái. Điều này đặc biệt quan trọng khi con giúp người lớn tuổi, người khuyết tật, những người thường bị người khác "giúp" mà không được hỏi ý.
Ba mẹ có thể làm mẫu ngay trong nhà: hỏi con "con có cần mẹ giúp cài nút áo không?" thay vì làm luôn. Khi con quen được hỏi, con cũng quen hỏi người khác. Ngược lại, một đứa trẻ luôn bị người lớn làm thay mà không hỏi sẽ nghĩ rằng giúp nghĩa là giành lấy việc của người khác. Với trẻ lớn hơn, ba mẹ có thể bàn sâu hơn: có lúc người khác không nói ra là cần giúp vì ngại, mình để ý thế nào để đề nghị một cách tế nhị.
Phần thưởng biến giúp đỡ thành giao dịch
Nhiều gia đình thưởng con khi con giúp đỡ: một viên kẹo, một ngôi sao trên bảng, thêm giờ xem phim. Cách này có thể làm con giúp nhiều hơn trong thời gian ngắn, nhưng có một rủi ro: con bắt đầu hỏi "giúp thì con được gì?". Khi phần thưởng dừng lại, việc giúp đỡ cũng dừng theo. Giúp đỡ trở thành một công việc được trả công, không còn là cách quan tâm đến người khác.
Thay cho phần thưởng, ba mẹ có thể dùng hai thứ. Thứ nhất là lời cảm ơn thật, giống như cảm ơn một người lớn: "Cảm ơn con, nhờ con mà mẹ làm xong nhanh hơn." Thứ hai là chỉ cho con thấy tác động: "Con nhìn xem, bà vui thế nào khi con mang ghế ra cho bà ngồi." Khi con cảm nhận được niềm vui của người được giúp, con có động lực từ bên trong, bền hơn mọi viên kẹo.
Điều này không có nghĩa ba mẹ không bao giờ được thưởng. Một buổi đi chơi cả nhà sau một ngày con giúp dọn nhà là bình thường. Chỉ cần tránh lập một "bảng giá" cho mỗi việc tốt. Nếu gia đình đang dùng bảng sao, ba mẹ có thể giữ nó cho những thói quen tự phục vụ khó hình thành, nhưng tách hẳn việc giúp đỡ người khác ra ngoài, để con hiểu rằng có những việc mình làm chỉ vì người kia cần.
Giúp mà vẫn an toàn: những điều cần dạy rõ
Người lớn lạ không cần trẻ con giúp. Đây là câu quan trọng nhất. Một người lớn thật sự cần giúp sẽ nhờ người lớn khác. Nếu có người lạ nhờ con chỉ đường, tìm con chó bị lạc, giúp mang đồ ra xe, con nói "con đi gọi ba mẹ" rồi đi về phía người lớn quen. Dạy con điều này không làm con bớt tử tế, mà giúp con giữ an toàn để còn tiếp tục tử tế.
Không đi theo ai mà ba mẹ chưa biết. Kể cả khi người đó nói là bạn của ba mẹ, nói ba mẹ nhờ đón. Gia đình có thể thống nhất một "từ bí mật" mà chỉ người được ba mẹ nhờ mới biết.
Giúp trong khả năng của mình. Thấy bạn bị ngã xuống nước, thấy đánh nhau, thấy cháy, con không lao vào mà chạy đi gọi người lớn và la to để có người đến. Gọi người lớn chính là cách giúp đúng nhất của trẻ.
Có quyền từ chối khi thấy không ổn. Nếu việc giúp làm con thấy sợ, không thoải mái, con có quyền nói không và kể với ba mẹ. Tử tế không có nghĩa là phải đồng ý với mọi lời nhờ.
Mười phút mỗi tuần: tập con nhìn ra ai đang cần giúp
Khó nhất của giúp đỡ không phải là làm, mà là nhìn ra. Người lớn thường thấy ngay bà cụ xách nặng, người mẹ bế con loay hoay mở cửa; trẻ thì cần được tập để mắt mình dừng lại ở những cảnh ấy. Một bài tập nhỏ ba mẹ làm cùng con mỗi tuần, khi đi chợ, đi công viên hay ngồi chờ ở phòng khám:
- Trước khi ra khỏi nhà, nói với con: "Hôm nay mình làm thám tử, tìm xem ai đang cần một chút giúp đỡ nhé."
- Trên đường, khi con chỉ ra một người, hỏi con: "Con thấy dấu hiệu gì? Người đó cần gì?" (tay xách nhiều đồ, đứng lâu, nhìn quanh như tìm đường, em bé đang khóc).
- Cùng con chọn việc có thể làm: con giữ cửa, ba mẹ hỏi han, hay chỉ đơn giản là nhường chỗ ngồi. Nhắc lại rằng việc nào cần người lớn thì để người lớn làm.
- Nếu người kia nói không cần, cả nhà vui vẻ chào và đi tiếp, không ai ngại.
- Trên đường về, hỏi con thấy thế nào, có điều gì làm con bất ngờ không.
Sau vài tuần, nhiều trẻ bắt đầu tự chỉ ra những người cần giúp mà không cần ba mẹ nhắc. Đó là lúc con đã có "đôi mắt" của người tử tế. Ba mẹ cũng sẽ ngạc nhiên khi thấy con để ý được những điều mình bỏ qua, như chú bảo vệ ngồi ngoài nắng hay một bạn nhỏ đứng một mình ở góc sân.
Kể lại chuyện giúp đỡ trong bữa cơm tối
Một thói quen đơn giản mà nhiều gia đình duy trì được là mỗi tối, trong bữa cơm, mỗi người kể một chuyện mình đã giúp ai đó hoặc được ai đó giúp trong ngày. Ba mẹ kể trước: "Hôm nay ở cơ quan, cô đồng nghiệp giúp mẹ sửa lại một việc làm sai." Con kể sau, có thể là chuyện nhặt bút cho bạn, hay chuyện bạn cho mượn cục tẩy.
Thói quen này có ba tác dụng. Con được nhắc mỗi ngày rằng giúp đỡ là chuyện bình thường, nhỏ thôi cũng đáng kể. Con học cách nhận ra khi người khác giúp mình, và biết ơn. Và ba mẹ có cơ hội nghe về đời sống của con ở trường, những người bạn con quý, những chuyện con chưa từng kể.
Ba mẹ không biến giờ kể chuyện thành giờ chấm điểm. Không so sánh ai giúp nhiều hơn, không chê "có thế thôi à". Nếu con nói "hôm nay con không giúp ai cả", câu đáp nhẹ nhàng là "không sao, mai mình thử để ý xem nhé". Những ngày bình thường cũng được đón nhận.
Gia đình đi làm muộn, ít khi ăn tối đủ mặt thì có thể dời câu chuyện sang lúc đưa con đi học buổi sáng hoặc trước giờ ngủ. Thời điểm không quan trọng bằng sự đều đặn: một câu hỏi lặp lại mỗi ngày dần thành một nếp nhà, và nếp nhà là thứ ở lại với trẻ lâu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ giúp khi có người nhìn, không có ai thì không giúp, có đáng lo không?
Ở trẻ nhỏ, điều này khá bình thường vì con vẫn đang học thông qua sự chú ý của người lớn. Ba mẹ giảm dần việc khen trước mặt người khác, chuyển sang chỉ cho con thấy niềm vui của người được giúp. Khi động lực bên trong lớn dần, con sẽ giúp cả khi không ai nhìn.
Con giúp người khác nhưng lại làm hỏng việc, ba mẹ nên nói gì?
Trước hết cảm ơn ý tốt của con, rồi cùng con sửa lại, không trách, chẳng hạn: "Con muốn giúp mẹ, mẹ cảm ơn con. Lần sau mình cầm chén bằng hai tay nhé." Như vậy con giữ được mong muốn giúp và học thêm cách làm đúng hơn.
Có nên khuyến khích con cho bạn mượn bài, làm bài hộ bạn để giúp bạn không?
Ba mẹ giải thích với con rằng giúp bạn học là giảng lại cho bạn hiểu, cùng ôn bài, không phải đưa bài cho bạn chép hay làm hộ. Làm hộ khiến bạn không học được gì và có thể làm cả hai gặp rắc rối. Giúp thật là giúp bạn tự làm được.
Trẻ hướng nội, nhút nhát có học được cách giúp đỡ người khác không?
Có. Trẻ hướng nội thường rất để ý đến người khác, chỉ là cách giúp có thể lặng lẽ hơn: ngồi cạnh bạn đang buồn, đưa khăn giấy, vẽ một tấm thiệp. Ba mẹ ghi nhận những cách giúp ấy, không ép con phải chủ động bắt chuyện với người lạ hay giúp trước đám đông.
Con muốn cho hết tiền tiết kiệm cho người ăn xin, ba mẹ nên làm thế nào?
Ghi nhận lòng tốt của con trước. Sau đó cùng con nghĩ về việc giúp sao cho có ý nghĩa và vừa sức, như chia một phần, hoặc cùng gia đình góp vào một hoạt động hỗ trợ đáng tin cậy ở địa phương. Không cần dập tắt ý định của con, chỉ cần hướng nó thành một thói quen bền.