Dạy con buộc dây giày hiệu quả nhất khi con đã sẵn sàng về tay, được tập ngoài chân trên một chiếc giày cũ hoặc tấm bìa xỏ dây, theo một cách buộc duy nhất, chia từng bước, vào lúc không vội. Phần lớn trẻ buộc được dây giày ở khoảng năm đến bảy tuổi, có bé sớm hơn, có bé muộn hơn, và hầu như bé nào cũng làm hỏng rất nhiều lần trước khi làm được.
Chính vì nhiều lần hỏng như vậy, buộc dây giày là một bài tập kiên nhẫn hiếm có trong đời sống hằng ngày: con cần bền bỉ, còn ba mẹ cần nhịn không buộc hộ. Bài này đi qua dấu hiệu sẵn sàng, hai cách buộc dễ dạy, cách tập, câu nói khi con hỏng lần thứ mười, và cách giữ bình tĩnh của chính ba mẹ.
Vì sao dây giày là một bài kiên nhẫn đáng giá
Buộc một chiếc nơ dây giày trông đơn giản với người lớn, nhưng với trẻ đó là một chuỗi nhiều động tác phải nhớ đúng thứ tự: bắt chéo hai dây, luồn một đầu xuống dưới, kéo chặt, tạo vòng, quấn, nhét, kéo. Chỉ cần sai một bước là cả chiếc nơ bung ra. Hai bàn tay phải làm hai việc khác nhau cùng lúc, các ngón phải đủ khéo để giữ một vòng dây mềm không tuột.
Đó là lý do việc này đến muộn hơn tự xúc ăn hay tự mặc áo. Và cũng là lý do nó dạy con một điều quý: có những việc không làm được trong một lần, không làm được trong một ngày, nhưng làm được sau nhiều ngày tập. Khác với một bộ ghép tranh có thể làm lại trong một buổi, dây giày đòi sự bền bỉ qua nhiều tuần.
Nhiều ba mẹ chọn giày dán cho con đi học để tiện, và điều đó hoàn toàn hợp lý cho những buổi sáng vội. Tập buộc dây không đòi con phải đi giày dây hằng ngày; con có thể tập ở nhà, vào cuối tuần, trên một chiếc giày cũ. Điều quan trọng là có một thời gian để con trải qua toàn bộ hành trình từ không biết đến biết, và nhớ được cảm giác đó.
Con đã sẵn sàng tập chưa
Tập quá sớm dễ khiến cả con lẫn ba mẹ nản. Một số dấu hiệu cho thấy con có thể bắt đầu:
- Con tự cởi và xỏ giày được, phân biệt được chân trái chân phải ở mức tương đối.
- Con làm được những việc cần ngón tay khéo như xâu hạt to, cài cúc áo, kéo khoá, cầm bút vẽ những hình đơn giản.
- Con tự tỏ ra muốn biết, thường hỏi "làm sao buộc được", hoặc nhìn người lớn buộc chăm chú.
- Con ngồi yên được vài phút với một việc tay chân mà không bỏ đi.
- Con không đang trong giai đoạn có quá nhiều thay đổi như mới vào lớp mới, mới có em.
Nếu chưa có các dấu hiệu này, ba mẹ có thể chơi những trò chuẩn bị: xâu dây qua lỗ trên tấm bìa, thắt nút dây đơn giản để buộc túi, kéo dây rút. Những trò đó vừa rèn tay vừa không gây áp lực "phải buộc được". Nếu con đã lớn hẳn mà tay vẫn rất vụng trong nhiều việc khác, ba mẹ có thể nhờ bác sĩ nhi khoa đánh giá phát triển vận động.
Cũng nên chọn đôi giày tập cho dễ: dây dẹt, hơi dài, không quá trơn, lỗ xỏ đủ rộng. Dây tròn bóng loáng tuột liên tục và làm con nản ngay từ những buổi đầu. Đôi giày cũ của anh chị, dây được thay bằng loại dẹt, thường là món tập lý tưởng mà không tốn thêm gì.
Hai cách buộc dễ dạy cho trẻ
Có nhiều cách buộc nơ, nhưng hai cách dưới đây được nhiều gia đình dùng để dạy trẻ. Ba mẹ chọn một cách, dạy cho thạo rồi mới nghĩ tới cách kia, và thống nhất với ông bà, người trông con để con không bị dạy hai kiểu cùng lúc:
| Cách hai tai thỏ | Cách một vòng một quấn | |
|---|---|---|
| Bước đầu | Bắt chéo hai dây, luồn một dây xuống dưới, kéo chặt | Giống cách kia |
| Tạo vòng | Làm vòng ở cả hai dây, thành hai "tai thỏ" | Làm một vòng ở một dây, dây kia để thẳng |
| Thắt nơ | Bắt chéo hai tai, luồn một tai qua dưới tai kia, kéo hai tai ra hai bên | Quấn dây thẳng quanh vòng, nhét qua khe vừa tạo thành vòng thứ hai, kéo hai vòng |
| Điểm mạnh | Dễ hiểu, động tác đối xứng, kể chuyện được | Nơ chắc hơn, giống cách nhiều người lớn đang buộc |
| Chỗ hay vướng | Hai tai dễ tuột khi bắt chéo | Bước quấn và nhét khó nhớ thứ tự |
Với trẻ nhỏ, kể bước buộc thành một câu chuyện ngắn giúp con nhớ thứ tự, ví dụ hai tai thỏ ôm nhau rồi một tai chui qua hang. Ba mẹ tự đặt câu chuyện của nhà mình, nói đi nói lại cùng một câu mỗi lần tập.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là bước bắt chéo đầu tiên phải kéo đủ chặt. Nếu bước này lỏng, chiếc nơ phía trên dù đẹp đến đâu cũng tuột sau vài bước chạy, và con dễ nản vì tưởng mình buộc sai. Ba mẹ cho con tập riêng bước này đến khi chắc tay rồi mới đi tiếp.
Tập ngoài chân trước, rồi mới lên chân
Buộc dây trên chính chân mình là khó nhất, vì con phải cúi người và nhìn ngược. Lộ trình gợi ý:
- Làm một tấm bìa cứng đục lỗ hoặc dùng một chiếc giày cũ đặt trên bàn, mũi giày quay ra ngoài như khi con đang đi. Dùng hai dây khác màu nối vào nhau, mỗi bên một màu, để con dễ phân biệt dây nào đang ở đâu.
- Ba mẹ ngồi cạnh con, cùng một chiều, không ngồi đối diện. Ngồi đối diện thì động tác của ba mẹ bị ngược với con.
- Dạy từng bước một. Hôm đầu chỉ tập bắt chéo và kéo chặt cho đến khi con làm được. Ba mẹ làm các bước còn lại.
- Mỗi buổi thêm một bước. Có thể dạy từ bước cuối ngược lên: ba mẹ làm gần hết, con chỉ kéo hai vòng ra; lần sau con làm thêm bước trước đó. Cách này cho con luôn được làm bước "xong".
- Khi con buộc trọn trên giày đặt trên bàn, chuyển sang buộc trên chân, ngồi ghế thấp để chân gần tay.
- Giữ mỗi buổi tập ngắn, dừng khi con còn muốn làm thêm một lần nữa.
Ba mẹ không cần đếm số buổi hay đặt hạn chót kiểu "hết tháng này phải biết". Có con mất vài buổi, có con mất vài tháng, và cả hai đều bình thường. Điều đáng theo dõi là con có tiến thêm từng bước nhỏ hay không, chứ không phải con đã xong hay chưa.
Khi con làm hỏng lần thứ mười
Bình tĩnh trước, nói sau. Giọng thở dài của ba mẹ được con nghe rõ hơn mọi lời. Nếu ba mẹ thấy mình bắt đầu sốt ruột, đó là lúc kết thúc buổi tập, không phải lúc nói thêm.
Chỉ ra bước đã đúng. "Con bắt chéo và kéo chặt rồi đấy, chỉ còn chỗ tai thỏ thôi." Con cần biết mình không bắt đầu lại từ số không, mình đã đi được một quãng.
Gọi tên cảm giác. "Tuột hoài, bực thật." Trẻ được người lớn hiểu cảm giác thì dễ bình tĩnh lại hơn trẻ bị bảo "có gì đâu mà bực".
Cho con chọn nghỉ hay thử lại. "Con muốn thử thêm một lần hay để mai?" Quyền chọn giúp con thấy việc tập là của mình, không phải của ba mẹ.
Kể chuyện mình từng không biết. Ba mẹ có thể kể hồi nhỏ mình cũng tập mãi mới buộc được, hoặc một việc ba mẹ đang tập mà còn vụng. Con thấy làm hỏng là chuyện của mọi người, kể cả người lớn.
Không so với anh chị, bạn bè. Câu "chị con bằng tuổi này buộc được rồi" không làm tay con khéo thêm chút nào, chỉ làm con thấy mình kém. Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng về đôi tay, kể cả hai anh em trong cùng một nhà.
Ba mẹ cũng đang tập kiên nhẫn
Khó nhất trong bài dây giày nhiều khi không phải con, mà là ba mẹ. Buộc hộ chỉ mất vài giây, đứng chờ con lóng ngóng thì lâu hơn rất nhiều, nhất là khi sắp trễ giờ. Vì vậy ba mẹ đừng chọn buổi sáng ngày đi học để tập. Buổi sáng là lúc đi giày dán hoặc ba mẹ buộc cho nhanh, không có gì sai cả. Buổi tập là lúc khác, như sau bữa tối, sáng cuối tuần, trước khi ra công viên.
Ba mẹ cũng nên tự hỏi mình kỳ vọng gì. Chiếc nơ đầu tiên con buộc sẽ lỏng, lệch, một vòng to một vòng nhỏ. Nếu ba mẹ buộc lại ngay trước mặt con cho "đẹp", con hiểu rằng thứ mình làm chưa đủ. Nếu chiếc nơ lệch đó đủ chắc để con đi chơi, ba mẹ để nguyên. Độ gọn gàng sẽ đến sau, khi tay con quen.
Nhiều gia đình nhận ra rằng chính việc ngồi cạnh con mười phút mỗi tối, không làm hộ, không giục, đã là một bài tập kiên nhẫn cho người lớn. Con nhìn thấy ba mẹ chờ mình, và học cách chờ người khác bằng chính trải nghiệm được chờ. Trong nhà có nhiều người lớn, ba mẹ phân công một người tập cùng con cho nhất quán, những người khác chỉ cần cổ vũ.
Từ dây giày sang những việc khó khác
Ngày con buộc được chiếc nơ đầu tiên thường là một ngày đáng nhớ với con. Ba mẹ có thể giữ lại kỷ niệm đó một cách nhẹ nhàng: chụp một tấm ảnh đôi giày, hoặc cùng con kể lại hành trình, từ hôm đầu tuột hoài đến hôm nay. Không cần quà, không cần khen quá lời. Cảm giác tự làm được đã đủ lớn.
Về sau, khi con gặp một việc khó mới như tập đọc một đoạn dài, tập bơi, tập một bài đàn, ba mẹ có thể nhắc lại: "nhớ hồi con tập buộc dây giày không, lúc đầu tuột hoài, rồi con làm được". Một kinh nghiệm cụ thể của chính con có sức nặng hơn mọi lời khuyên chung chung về sự kiên trì.
Ba mẹ cũng để ý một điều: kỹ năng đã học xong thì nên để con làm thường xuyên. Nếu sau khi con buộc được dây mà người lớn vẫn luôn buộc hộ cho nhanh, con sẽ quên, và lần tập lại thường khó chịu hơn lần đầu. Thỉnh thoảng một đôi giày dây cho ngày đi chơi, có chút thời gian, là đủ để giữ tay con quen.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì buộc được dây giày?
Phần lớn trẻ buộc được dây giày trong khoảng năm đến bảy tuổi, nhưng mỗi bé một nhịp. Ba mẹ dựa vào dấu hiệu sẵn sàng của tay và sự quan tâm của con hơn là dựa vào tuổi.
Con thuận tay trái thì dạy thế nào?
Ba mẹ có thể để con tự đảo chiều động tác cho thuận tay mình, hoặc ngồi cạnh và làm mẫu theo hướng ngược lại. Điều quan trọng là để con tìm tư thế thoải mái, không ép con làm theo đúng chiều tay của người lớn.
Có nên dùng dây hai màu không?
Dây hai màu nối vào nhau giúp trẻ nhỏ dễ thấy dây nào đang nằm ở đâu, nhất là ở bước bắt chéo và luồn. Khi con đã quen thứ tự, chuyển sang dây một màu bình thường.
Nên dạy cách hai tai thỏ hay cách một vòng?
Cách nào cũng được, quan trọng là chỉ dạy một cách cho đến khi con thạo. Nhiều trẻ nhỏ thấy cách hai tai thỏ dễ hiểu hơn vì hai tay làm động tác giống nhau.
Con nản không muốn tập nữa thì có nên ép không?
Không cần ép. Ba mẹ cất lại một thời gian, vài tuần sau thử lại với một bước nhỏ con làm được ngay. Có khi tay con khéo hơn sau một thời gian và việc buộc dây trở nên dễ hơn hẳn.