Trẻ đã tự làm được nhiều việc bỗng đòi đút cơm, đòi bế, đòi mặc đồ hộ, nói giọng em bé là hiện tượng thoái lui khá phổ biến, thường xảy ra khi con gặp thay đổi lớn như có em, đổi trường, chuyển nhà, ốm hay gia đình căng thẳng. Phần lớn trường hợp chỉ kéo dài vài ngày đến vài tuần. Ba mẹ đáp tốt nhất bằng sự gần gũi nhiều hơn, giữ nếp tự lập một cách nhẹ nhàng, và không chê con "lớn rồi mà như em bé".
Với nhiều ba mẹ, thấy con lùi lại là thấy công sức tập tự lập như đổ sông. Thật ra, thoái lui thường là cách con xin được an toàn khi thế giới quanh mình thay đổi. Bài này giải thích lý do, cách đáp trong những tuần đó, những câu nên nói, và khi nào cần hỏi thêm chuyên gia.
Thoái lui là gì và có bình thường không
Thoái lui là khi trẻ tạm thời quay lại những hành vi của giai đoạn nhỏ hơn: đã tự ăn lại đòi đút, đã tự mặc lại đòi mặc hộ, đã đi vệ sinh tốt lại tè dầm, đã nói rõ lại nói giọng nhõng nhẽo như em bé, đã ngủ riêng lại đòi ngủ cùng. Hiện tượng này được các bác sĩ nhi và chuyên gia tâm lý trẻ em mô tả từ lâu, và gặp ở rất nhiều trẻ phát triển bình thường.
Có thể hiểu thoái lui như một bước lùi để lấy đà. Khi gặp điều gì làm con bất an hoặc quá tải, con tìm lại cảm giác được chăm sóc như hồi nhỏ, khi mọi thứ an toàn và có người lo. Được đáp ứng nhu cầu đó, con thường tự bước tiếp. Ngược lại, bị chê bai, bị ép phải "lớn lên ngay", con dễ bám lấy hành vi em bé lâu hơn vì nỗi bất an chưa được giải quyết.
Điều này không có nghĩa là mọi kỹ năng tự lập đã mất. Kỹ năng vẫn còn đó, chỉ là con tạm không muốn dùng. Khi con thấy an toàn trở lại, phần lớn các việc tự làm sẽ quay về, có khi rất nhanh.
Cũng có những lúc thoái lui xảy ra mà không có sự kiện lớn nào rõ ràng: con vừa đạt một bước tiến lớn ở mặt khác như bắt đầu đi học chữ, hoặc chỉ là một giai đoạn mệt mỏi. Ba mẹ không nhất thiết phải tìm ra nguyên nhân chính xác mới đáp được, vì cách đáp trong phần lớn trường hợp khá giống nhau.
Những lý do thường gặp
Có em bé. Đây là lý do phổ biến nhất. Con lớn thấy em được bế, được đút, được cả nhà chú ý, và hiểu rằng làm em bé là cách để được như vậy. Thoái lui có thể bắt đầu từ lúc mẹ mang thai hoặc vài tuần sau khi em ra đời.
Thay đổi chỗ ở, trường lớp, người chăm. Chuyển nhà, đổi trường, đổi người giúp việc, ba hoặc mẹ đi công tác dài. Những thay đổi làm thế giới quen thuộc của con bị xáo trộn.
Ốm hoặc vừa ốm dậy. Trong lúc ốm, con được chăm như em bé, và sau khi khỏi con có thể muốn giữ cảm giác đó thêm một thời gian.
Căng thẳng trong gia đình. Ba mẹ cãi nhau nhiều, chia tay, có người thân mất, kinh tế khó khăn. Trẻ cảm nhận được căng thẳng dù không ai nói ra.
Mệt mỏi, thiếu ngủ. Những tuần lịch kín, ngủ muộn, nhiều hoạt động có thể làm con kiệt sức và tìm cách được chăm sóc nhiều hơn.
Đang bước vào một giai đoạn mới. Khi con đang dồn sức cho một bước tiến lớn như vào lớp 1, học bơi, nói thêm một ngôn ngữ, con có thể tạm buông những việc khác.
Đáp thế nào trong những tuần con thoái lui
Không có công thức duy nhất, nhưng thứ tự dưới đây giúp ba mẹ vừa đáp ứng nhu cầu an toàn của con, vừa giữ hướng tự lập:
- Bình tĩnh và đừng gọi tên con là "em bé" hay "hư". Nhãn dán làm con xấu hổ hoặc bám chặt hơn vào hành vi đó.
- Tăng thời gian gần gũi. Ôm nhiều hơn, chơi riêng với con mỗi ngày, đọc truyện, nói chuyện trước khi ngủ. Nhu cầu được chăm sóc được đáp ứng ở đây thì con ít phải đòi qua việc đút cơm, mặc đồ.
- Giữ nếp nhẹ nhàng. Vẫn mời con tự làm: "Con tự xúc thử vài thìa nhé, mẹ ngồi cạnh." Nếu con từ chối, ba mẹ có thể giúp một phần, không ép, không bỏ hẳn nếp.
- Đáp ứng có giới hạn. Có thể đút con vài thìa đầu rồi để con tự xúc tiếp; có thể bế con một đoạn rồi con tự đi. Đáp ứng một phần cho con thấy được thương mà không mất hết việc của mình.
- Tả lại những gì con vẫn làm được. "Hôm nay con tự cất giày đấy." Con nghe được rằng mình vẫn đang lớn.
- Giữ nếp ngày ổn định. Giờ ngủ, giờ ăn, nghi thức buổi tối đều đặn giúp con thấy thế giới vẫn đáng tin dù có thay đổi.
Phần lớn trẻ sẽ tự bỏ dần hành vi em bé sau vài tuần. Ba mẹ để ý xu hướng chung, đừng lo vì một hai ngày con lùi lại sau khi đã tiến.
Những câu nên tránh và câu ba mẹ có thể thử
Lời nói trong lúc con thoái lui có thể làm nỗi bất an nhẹ đi hoặc nặng thêm. Một vài ví dụ:
| Thay vì nói | Ba mẹ thử nói |
|---|---|
| "Lớn rồi mà còn như em bé, xấu hổ quá." | "Hôm nay con muốn được mẹ chăm như hồi nhỏ à? Mẹ bế con một chút nhé." |
| "Làm anh mà không biết nhường em." | "Con là anh, con được làm nhiều việc em chưa làm được. Hôm nay con muốn làm gì?" |
| "Tự ăn đi, mẹ còn lo cho em." | "Mẹ cho em bú xong sẽ ngồi với con. Con xúc trước vài thìa nhé." |
| "Nói chuyện đàng hoàng, đừng giọng em bé." | "Mẹ nghe giọng thường của con rõ hơn. Con nói lại cho mẹ nghe nhé." |
| "Hư thế này, mẹ không thương nữa." | "Mẹ luôn thương con, kể cả khi con đang khó chịu." |
Điểm chung của cột phải là ba mẹ thừa nhận nhu cầu của con trước, rồi mới mời con quay lại việc tự làm. Không cần nói đúng từng chữ, chỉ cần giữ tinh thần đó.
Đặc biệt, câu "mẹ không thương nữa" dù chỉ nói lúc bực cũng chạm đúng vào nỗi sợ lớn nhất của đứa trẻ đang thoái lui. Nếu lỡ nói, ba mẹ nên quay lại xin lỗi con và nói lại rằng tình thương không thay đổi.
Cho con "làm em bé" một chút trong trò chơi
Một cách nhiều ba mẹ thấy hữu ích là cho con được làm em bé trong một trò chơi có giới hạn rõ ràng. Ví dụ buổi tối, trước giờ ngủ, mẹ bế con như em bé, ru con, đút con vài miếng trái cây, trong khoảng mười phút. Con được trải nghiệm cảm giác được chăm sóc mà con đang thèm, trong một khung an toàn.
Khi trò chơi kết thúc, ba mẹ nói: "Giờ em bé lớn lên rồi, thành anh của mẹ rồi." Con quay lại với vai của mình. Trò chơi giúp tách hai điều: nhu cầu được chăm sóc như em bé là được chấp nhận, nhưng nó có chỗ và có lúc, không thay thế những việc tự lập hằng ngày.
Ba mẹ cũng có thể cùng con xem lại ảnh hồi con còn nhỏ, kể con đã từng được chăm thế nào, và kể những việc con đã học được từ đó đến giờ. Con thấy mình từng là em bé được yêu thương, và giờ là một đứa trẻ lớn hơn cũng được yêu thương như vậy.
Cách này không phù hợp với mọi trẻ. Nếu thấy con bị cuốn vào trò chơi và hành vi em bé tăng lên thay vì giảm, ba mẹ dừng lại và quay về những cách khác.
Khi có em bé: giúp con lớn thấy vai của mình
Vì có em là lý do phổ biến nhất, ba mẹ có thể chuẩn bị riêng cho giai đoạn này. Mục đích là giúp con lớn thấy được lợi ích của việc lớn hơn, không chỉ gánh nặng:
- Cho con lớn những quyền của người lớn hơn, như được thức muộn hơn em mười lăm phút, được chọn món cho bữa tối một ngày trong tuần, được đi chơi riêng với ba hoặc mẹ.
- Mời con giúp em nếu con muốn, như lấy tã, hát cho em nghe, nhưng không bắt buộc. Giúp em là việc tự nguyện, không phải nghĩa vụ "làm anh chị phải nhường".
- Giữ thời gian riêng với con lớn mỗi ngày, dù chỉ mười phút, không có em.
- Khi khách đến thăm em bé, nhắc người lớn chào hỏi con lớn trước.
- Kể cho con nghe hồi con còn nhỏ cũng được chăm như em bây giờ, để con không thấy bị thiệt.
- Giữ những nếp tự lập cũ của con ở mức con làm được, không thêm quá nhiều việc mới trong những tuần đầu có em.
Có ba mẹ vô tình đẩy con lớn tự lập nhanh hơn khi có em, vì không còn thời gian chăm cả hai. Ba mẹ nên tránh dồn thêm việc mới cho con lớn đúng lúc này. Việc tự lập mới để sau khi cả nhà đã ổn định.
Khi nào nên hỏi thêm chuyên gia
Phần lớn thoái lui tự qua trong vài tuần. Tuy nhiên ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu hành vi kéo dài nhiều tuần mà không giảm, nếu con mất những kỹ năng không liên quan đến sự kiện nào rõ ràng, như đột nhiên nói ít đi hẳn, đi đứng kém đi, hoặc nếu thoái lui đi kèm những thay đổi lớn khác như bỏ ăn, mất ngủ kéo dài, sợ hãi quá mức, thu mình không chơi với ai.
Tè dầm trở lại sau thời gian dài đã khô ráo, nhất là khi kèm đau, rát khi đi tiểu, khát nhiều hay sụt cân, cũng cần đi khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ. Đừng mặc định đó chỉ là chuyện tâm lý.
Đặc biệt, nếu thoái lui đi kèm những dấu hiệu bất thường như sợ một người cụ thể, sợ bị thay đồ, có hành vi hay lời nói về cơ thể không hợp tuổi, ba mẹ cần bình tĩnh trò chuyện với con và tìm sự hỗ trợ. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 có thể hướng dẫn ba mẹ nên làm gì tiếp theo. Trong những trường hợp này, tìm hiểu sớm quan trọng hơn chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Con lớn ghen với em và đòi bú bình, có nên cho không?
Nhiều ba mẹ cho con thử một hai lần trong một khung ngắn. Phần lớn trẻ thấy bú bình không thú vị như tưởng và bỏ đi. Điều quan trọng là không chê cười, và đáp ứng nhu cầu gần gũi của con theo những cách khác như ôm, đọc truyện, chơi riêng.
Con thoái lui sau khi bố mẹ chia tay, phải làm gì?
Đây là thay đổi rất lớn với trẻ. Cả ba và mẹ nên giữ nếp ngày ổn định nhất có thể, nói với con rằng con không có lỗi và cả hai vẫn thương con. Nếu thoái lui kéo dài hoặc con buồn bã, sợ hãi nhiều, hãy tìm chuyên gia tâm lý trẻ em để được hỗ trợ.
Thoái lui có làm con chậm phát triển không?
Thoái lui tạm thời thường không làm chậm phát triển lâu dài. Kỹ năng vẫn còn, con chỉ tạm không dùng. Khi được đáp ứng nhu cầu an toàn, con thường quay lại nhanh. Nếu kéo dài nhiều tuần hoặc con mất kỹ năng không rõ lý do, ba mẹ nên đi khám.
Có nên thưởng khi con thôi đòi làm em bé không?
Không cần thưởng vật chất. Sự chú ý, thời gian riêng và lời tả lại những việc con tự làm thường là điều con thật sự cần. Thưởng quà dễ khiến con hiểu rằng hành vi em bé là cách để đổi lấy quà.
Con 8 tuổi vẫn nói giọng em bé với mẹ, có sao không?
Nhiều trẻ lớn vẫn thỉnh thoảng nói giọng nũng nịu với ba mẹ như một cách gần gũi, và điều đó không đáng lo. Chỉ nên để ý nếu con nói như vậy ở mọi nơi, kèm theo khó khăn trong giao tiếp ở trường, hoặc thay đổi đột ngột sau một sự kiện.
Ông bà bảo cứ cho cháu làm em bé, lớn tự hết, có đúng không?
Một phần đúng: phần lớn thoái lui tự qua. Nhưng hoàn toàn bỏ nếp có thể kéo dài thời gian quay lại. Cách cân bằng là đáp ứng nhu cầu gần gũi của cháu, đồng thời vẫn mời cháu tự làm những việc nhỏ, không ép, không bỏ.