Anh chị em chọc ghẹo, nói nặng nhau là chuyện gần như nhà nào có từ hai con trở lên cũng gặp, và phần lớn không phải dấu hiệu các con ghét nhau. Ba mẹ không cần dập tắt mọi va chạm, nhưng cần làm ba việc: can thiệp bình tĩnh đúng lúc lời nói đang nặng, đặt luật lời nói rõ ràng cho cả nhà, và chủ động nhìn thấy những lúc các con tử tế với nhau.
Nhà là nơi trẻ cảm thấy an toàn nhất, nên cũng là nơi trẻ ít giữ ý nhất. Một đứa trẻ lịch sự với bạn ở lớp có thể về nhà gọi em là "đồ ngốc" chỉ trong vài phút. Bài này không bàn chuyện chia đồ chơi giữa anh em, mà tập trung vào lời nói, sự trêu chọc và cách nuôi tình thân giữa các con.
Vì sao anh em ruột hay nói nặng với nhau hơn với bạn
Có vài lý do khiến lời nói giữa anh chị em thường gay gắt hơn. Thứ nhất, các con ở bên nhau quá nhiều giờ, dùng chung không gian, chung đồ, chung ba mẹ, nên va chạm nhiều hơn với bất kỳ ai khác. Thứ hai, trẻ biết rằng anh chị em không "bỏ đi" được: cãi xong vẫn ở cùng nhà, nên không cần giữ gìn như với bạn.
Lý do thứ ba, quan trọng nhất, là cạnh tranh sự chú ý của ba mẹ. Một lời chê em đôi khi là cách đứa lớn nói "con cũng cần ba mẹ". Một tiếng mách lẻo của đứa nhỏ là cách khẳng định vị trí của mình. Khi ba mẹ nhìn thấy nhu cầu phía sau, lời nói nặng trở nên dễ hiểu hơn và dễ xử lý hơn.
Ngoài ra, trẻ học cách nói chuyện với anh chị em từ cách người lớn trong nhà nói với nhau. Nếu ba mẹ hay cãi vã, mỉa mai, các con sẽ dùng đúng giọng ấy với nhau. Vì vậy, khi muốn sửa lời nói của các con, ba mẹ nên bắt đầu từ lời nói của chính mình.
Cũng cần nhớ rằng va chạm giữa anh chị em không hoàn toàn là điều xấu. Qua những lần cãi nhau rồi làm lành, các con tập thương lượng, tập nói ra điều mình muốn, tập tha thứ trong một môi trường an toàn. Mục tiêu không phải là một ngôi nhà không bao giờ có tiếng cãi, mà là các con biết cãi nhau mà không làm đau nhau, và biết quay lại với nhau sau đó.
Chọc ghẹo vui hay đang làm đau nhau: dấu hiệu nhận biết
Cả hai cùng cười và cùng tham gia. Hai anh em giả giọng nhau, đặt tên vui cho nhau, đuổi nhau chạy quanh nhà rồi cùng lăn ra cười là đang chơi. Đây là một phần của tình thân, ba mẹ không cần can thiệp.
Một bên luôn là người bị trêu. Nếu lúc nào cũng là anh trêu em, chị trêu em, còn em không bao giờ trêu lại được, thì quyền lực đang lệch. Đứa nhỏ hơn, hiền hơn có thể chịu đựng mà không dám nói.
Nhắm vào điểm yếu. Trêu em vì em còn tè dầm, chê chị vì chị học chậm, gọi anh bằng biệt danh về cân nặng là nhắm vào chỗ đau. Đứa bị trêu biết rằng người thân nhất cũng dùng điều mình xấu hổ để làm mình đau.
Bảo dừng mà không dừng. Khi một đứa nói "thôi", "đừng nữa" mà đứa kia vẫn tiếp tục, trò chơi đã thành ép buộc. Đây là ranh giới ba mẹ cần dạy rõ nhất: một tiếng "dừng" phải được tôn trọng ngay.
Đứa bị trêu thay đổi. Ngại ở nhà, hay khóc, tránh chơi cùng anh chị, hay ngược lại trở nên hung hăng với em nhỏ hơn hoặc với bạn. Đây là dấu hiệu ba mẹ nên dành thời gian riêng hỏi chuyện đứa bị trêu.
Ngay lúc lời nói giữa các con đang nặng: ba mẹ can thiệp thế nào
Khi nghe đứa lớn gọi em là "đồ ngốc" hay đứa nhỏ hét "anh xấu xa", ba mẹ thường muốn phân xử ngay: ai bắt đầu, ai sai. Nhưng giữa lúc các con đang nóng, việc tìm thủ phạm hiếm khi có kết quả, vì đứa nào cũng có lý do của mình. Việc đầu tiên là hạ nhiệt: đứng giữa hai con, nói chậm và thấp giọng, "Dừng lại. Nhà mình không gọi nhau như vậy."
Bước tiếp theo là gọi tên cảm xúc của cả hai, không chỉ của đứa bị trêu: "Em đang tức vì anh lấy chỗ ngồi. Anh đang bực vì em làm đổ hình xếp." Khi cả hai thấy mình được hiểu, không đứa nào phải tiếp tục dùng lời nặng để được nghe. Nếu vẫn chưa dịu, tách các con ra hai góc vài phút, nói rõ đó là để bình tĩnh, không phải hình phạt.
Khi đã yên, mỗi đứa nói điều mình muốn, ba mẹ giúp tìm cách cả hai chấp nhận được. Ba mẹ tránh mặc định đứa lớn phải chịu thiệt hay đứa nhỏ luôn đúng, và tránh giao cho con lớn vai "trông em" quá sức tuổi rồi trách khi em gặp chuyện. Cuối cùng, nhắc các con sửa lại lời nói: không phải một câu xin lỗi bị ép, mà một câu nói lại cho tử tế, hoặc một việc làm lành do chính các con chọn.
Đặt luật lời nói trong nhà: cả nhà cùng đặt, cả nhà cùng giữ
Một bộ luật ngắn, cả nhà cùng bàn và cùng giữ, có tác dụng hơn nhiều lời nhắc rời rạc. Các bước dưới đây hợp với gia đình có con từ 4 tuổi trở lên.
- Chọn một buổi tối yên, cả nhà ngồi lại. Ba mẹ mở đầu: "Nhà mình muốn ai cũng thấy dễ chịu khi ở nhà. Mình cùng nghĩ vài luật về cách nói với nhau nhé."
- Cho các con nói trước: con không thích bị gọi là gì, không thích bị trêu chuyện gì. Ba mẹ cũng nói điều mình không thích.
- Chốt từ ba đến năm luật ngắn, viết bằng câu khẳng định: "Gọi nhau bằng tên", "Bảo dừng là dừng", "Giận thì nói mình giận, không chửi".
- Thống nhất điều sẽ xảy ra khi có người phạm luật, chẳng hạn tạm tách nhau ra vài phút rồi cùng sửa lại, áp dụng cho cả người lớn.
- Mỗi tuần nhìn lại một lần: luật nào giữ được, luật nào khó, có cần đổi không.
Điều quan trọng nhất là người lớn cũng giữ luật. Khi ba lỡ gọi con là "đồ lề mề", ba xin lỗi theo đúng luật đã đặt. Các con sẽ thấy luật là của cả nhà, không phải công cụ để người lớn kiểm soát trẻ.
Bắt gặp lúc các con tử tế với nhau
Ba mẹ thường chỉ để ý đến anh chị em khi chúng cãi nhau, và im lặng khi chúng chơi vui. Vô tình, sự chú ý của người lớn lại thưởng cho xung đột. Đảo ngược thói quen này là một trong những cách hiệu quả nhất để nuôi tình thân.
Mỗi ngày, ba mẹ thử tìm một khoảnh khắc các con tử tế với nhau và nói ra: "Mẹ thấy con đưa áo khoác cho em lúc em lạnh", "Ba thấy hai đứa xếp hình cùng nhau cả buổi mà không giành". Không cần khen to, không cần thưởng, chỉ cần cho các con biết người lớn có nhìn thấy.
Ba mẹ cũng có thể tạo dịp để các con làm điều tốt cho nhau: cùng chuẩn bị quà sinh nhật cho anh, cùng làm thiệp khi em ốm, cùng nhau làm một việc giúp ông bà. Khi trẻ cùng hướng về một mục tiêu chung, chúng là một đội, không còn là đối thủ. Những kỷ niệm làm việc tốt cho nhau từ nhỏ thường theo các con đến tận lúc trưởng thành.
Kể chuyện cũng là một cách. Ba mẹ kể cho các con nghe về ngày em mới sinh, anh đã nhìn em thế nào; về lần chị dắt em đi học buổi đầu; về những anh chị em trong họ hàng vẫn thương nhau dù có lúc giận. Trẻ thích nghe chuyện về chính mình, và những câu chuyện ấy cho các con một hình ảnh đẹp về nhau để giữ lấy, nhất là trong những ngày đang giận.
Thời gian riêng với từng con: gốc của tình thân giữa các con
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng một trong những cách giúp anh chị em tử tế với nhau hơn là cho mỗi đứa được ở riêng với ba mẹ nhiều hơn. Khi một đứa trẻ thấy mình được nhìn thấy, được lắng nghe như một con người riêng, chứ không chỉ là "anh của em" hay "em của chị", con bớt phải tranh giành sự chú ý bằng cách hạ người kia xuống.
Thời gian riêng không cần dài hay tốn kém. Mười lăm phút mỗi tối, mẹ ngồi với con lớn đọc truyện trong khi ba tắm cho em; một buổi sáng cuối tuần ba chở con nhỏ đi chợ cùng; một lần đi bộ quanh xóm chỉ hai mẹ con. Điều quan trọng là trong khoảng thời gian đó, ba mẹ không nhắc đến đứa kia, không so sánh, không tranh thủ dặn dò, chỉ ở bên con và theo con.
Nhiều gia đình nhận thấy sau một thời gian giữ đều thời gian riêng, các con ít mách lẻo hơn, ít trêu nhau hơn. Không phải vì có luật mới, mà vì mỗi đứa đã có đủ thứ mình cần từ ba mẹ. Khi bình chứa của mình đã đầy, trẻ dễ rộng lượng với anh chị em hơn nhiều. Nếu lịch làm việc quá dày, ba mẹ có thể chia nhau mỗi người phụ trách một con trong vài buổi mỗi tuần, rồi đổi lại.
Chênh lệch tuổi và những điều thường gặp
Khoảng cách tuổi giữa các con ảnh hưởng đến cách chúng va chạm. Bảng dưới là những gì thường gặp, không phải quy luật cứng.
| Chênh lệch | Thường gặp | Ba mẹ chú ý |
|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Hay giành đồ, giành ba mẹ, như hai đứa trẻ cùng tuổi | Ít so sánh, chuẩn bị đủ đồ chơi giống nhau, thời gian riêng cho từng con |
| 2–4 tuổi | Con lớn ghen tị khi em ra đời, có thể quay lại hành vi em bé | Cho con lớn vai trò "anh, chị" tự nguyện, giữ những nếp riêng của con lớn |
| 5 tuổi trở lên | Con lớn hay bị giao trông em, dễ chê em "ngốc", "chậm" | Không giao quá sức, giải thích em nhỏ học chậm vì còn nhỏ, bảo vệ đồ riêng của con lớn |
| Con nhỏ đã lớn dần | Em bắt đầu cãi lại, bắt chước anh chị, đòi được như anh chị | Lắng nghe em, không mặc định em luôn là người yếu cần bênh |
Với gia đình có em bé mới sinh, giai đoạn đầu con lớn thường cần nhiều sự chú ý nhất. Dành vài phút mỗi ngày chỉ cho con lớn, không có em, là cách đơn giản để con lớn yên tâm rằng vị trí của mình không bị lấy mất. Khi trong lòng yên, con lớn mới có chỗ để thương em.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để các con tự giải quyết xung đột với nhau không?
Với va chạm nhỏ và hai đứa ngang sức, ba mẹ có thể đứng ngoài, chỉ nhắc luật chung. Khi có đánh nhau, lời nói nặng nhắm vào điểm yếu, hoặc một bên lớn hơn nhiều, ba mẹ cần can thiệp. Mục tiêu dần dần là dạy các con tự nói ra nhu cầu và tìm cách cùng chấp nhận được.
Con lớn hay mách tội em để em bị la, nên xử lý thế nào?
Ba mẹ phân biệt giữa báo chuyện nguy hiểm, cần làm ngay, và mách để em bị phạt. Với chuyện thứ hai, ba mẹ cảm ơn con đã nói, nhưng hỏi con: "Con muốn mẹ giúp gì? Con đã thử nói với em chưa?" Dần dần con lớn học cách tự giải quyết trước, và hiểu rằng ba mẹ không phải trọng tài để thắng em.
Ba mẹ lỡ so sánh các con với nhau thì làm sao sửa?
Nhận ra và xin lỗi con bị so sánh, nói rằng mỗi đứa có điểm mạnh riêng và ba mẹ không muốn các con thấy mình kém nhau. Sau đó tránh so sánh cả khen lẫn chê, vì khen một đứa là giỏi hơn cũng khiến đứa kia thấy mình kém. Nói về từng con riêng biệt.
Anh em đánh nhau thật thì ba mẹ nên phạt cả hai hay chỉ người bắt đầu?
Trước hết tách các con ra và kiểm tra có ai bị thương không. Khi đã bình tĩnh, nghe từng đứa kể. Thay vì tìm ai bắt đầu để phạt, ba mẹ giúp mỗi đứa nhận phần của mình và cùng sửa lại. Nếu một đứa thường xuyên làm đau đứa kia, cần chú ý riêng đến đứa đó và có thể nhờ chuyên gia.
Các con lớn rồi vẫn hay khích bác nhau, có phải tình cảm anh em có vấn đề?
Không hẳn. Nhiều anh chị em khích bác nhau như một cách thể hiện sự thân thiết. Điều cần để ý là khi có chuyện, các con có đứng về phía nhau không, có quan tâm nhau không. Nếu có, lời khích bác chỉ là cách nói. Nếu không, ba mẹ nên dành thời gian tìm hiểu từng đứa.