Để giữ sức chờ cho con trong thời màn hình, ba mẹ không cần cấm hết thiết bị. Điều cần làm là đưa lại vào đời sống của con những khoảng chờ tự nhiên: xem phim theo từng tập thay vì liên tục, có những lúc rảnh không có gì để làm, tắt màn hình có báo trước, và thay vài thói quen "có ngay" bằng thói quen "chờ một chút". Sức chờ không mất đi vì màn hình, nó chỉ ít được dùng đến, và cái gì ít dùng thì yếu đi.
Bài này không nhắc lại khuyến cáo thời lượng màn hình theo tuổi, vốn đã có nhiều nguồn chính thống. Bài đi vào một góc hẹp hơn: những gì trong màn hình và trong lối sống giao hàng tận cửa khiến trẻ khó chờ, và ba mẹ có thể đổi gì trong nếp nhà để con có cơ hội tập chờ mỗi ngày.
Thế giới có ngay quanh con
Thử nhìn một ngày của trẻ thành phố ngày nay. Bật video là hình hiện ra tức thì. Không thích đoạn này thì vuốt qua đoạn khác. Hết một tập, tập sau tự chạy. Đói thì người lớn đặt món, một lúc sau có người mang đến cửa. Muốn biết một điều thì hỏi trợ lý ảo trên điện thoại. Ảnh vừa chụp đã xem được, tin nhắn gửi đi có người trả lời ngay.
Những tiện ích này không có gì xấu, người lớn cũng dùng và thấy đỡ vất vả. Nhưng ba mẹ nên nhận ra một điều: trẻ lớn lên trong môi trường đó có rất ít cơ hội trải qua cảm giác chờ. Một thế hệ trước, trẻ chờ cả tuần để xem tiếp bộ phim hoạt hình trên ti vi, chờ ảnh rửa ở hiệu, chờ thư của người thân ở xa. Những khoảng chờ ấy là bài tập tự nhiên, không ai phải sắp đặt.
Ngày nay ba mẹ phải chủ động hơn một chút để những khoảng chờ quay lại. Không phải vì chờ là thứ tốt tự thân, mà vì khả năng chịu được một lúc chưa có điều mình muốn là năng lực con cần cho học tập, cho tình bạn, cho cả những quyết định lớn sau này. Năng lực ấy lớn lên nhờ được dùng.
Ba mẹ cũng không cần lo lắng quá mức hay đổ hết cho công nghệ. Trẻ ở mọi thời đều có lúc nóng vội, và rất nhiều trẻ dùng thiết bị hằng ngày vẫn biết chờ đợi tốt. Câu hỏi hữu ích không phải là "màn hình có hại không" mà là "trong một ngày của con, còn bao nhiêu khoảng con được tập chờ".
Màn hình làm khó chờ ở những chỗ nào
Nhịp rất nhanh. Nhiều nội dung cho trẻ được dựng với cảnh cắt liên tục, âm thanh dồn dập, màu sắc mạnh. Quen với nhịp ấy, những hoạt động đời thường như nghe kể chuyện, chờ cơm, ngồi trên xe dễ thấy chậm và nhạt.
Không có đoạn chán. Trên màn hình, đoạn nào chán là bỏ qua được ngay. Ngoài đời, mọi việc đều có những đoạn chán: chờ đến lượt, tập đi tập lại, đọc đến trang thứ năm mới hấp dẫn. Trẻ ít gặp đoạn chán thì cũng ít tập vượt qua nó.
Phần thưởng đến liên tục. Trò chơi trên thiết bị thường thưởng ngay sau từng thao tác: âm thanh vui, ngôi sao, cấp độ mới. Việc đời thường như xếp hình, đọc sách cho phần thưởng chậm hơn nhiều, nên khi so sánh, con dễ thấy chúng kém hấp dẫn.
Khó dừng. Video tự chạy tiếp, danh sách gợi ý không bao giờ hết. Không có điểm kết thúc tự nhiên, việc dừng lại luôn do người lớn áp đặt, và vì thế dễ thành giằng co.
Thu hút sự chú ý thay cho con. Trên màn hình, nội dung tự kéo sự chú ý của con đi, con không phải cố gắng giữ tập trung. Ngoài đời, con phải tự giữ sự chú ý với một câu chuyện, một bài tập, một người đang nói. Hai kiểu chú ý này khác nhau, và kiểu thứ hai chỉ khoẻ lên khi được dùng thường xuyên. Đây là nhận xét về nhịp sinh hoạt, không phải chẩn đoán về khả năng tập trung của con.
Cho con được chán
Một trong những điều khó nhất với ba mẹ ngày nay là để con chán mà không làm gì. Con than "chán quá" là người lớn vội đưa điện thoại, bật ti vi, hoặc bày ngay một trò mới. Nhưng những phút chán là nơi trẻ tập một kỹ năng quan trọng: tự tìm việc cho mình, tự chịu một khoảng trống mà không cần ai lấp đầy.
Lần đầu không có màn hình, nhiều trẻ sẽ than, đi quanh nhà, bám theo ba mẹ. Nếu ba mẹ kiên nhẫn chờ qua giai đoạn ấy, thường sau một lúc con sẽ tự nghĩ ra trò: xếp gối thành nhà, vẽ, ra ban công nhìn kiến, lục lại hộp đồ chơi cũ. Ba mẹ có thể chuẩn bị sẵn một góc có giấy bút, khối gỗ, sách tranh, đồ chơi mở để con dễ bắt đầu, nhưng không cần chỉ dẫn từng bước.
Câu đáp đơn giản khi con than chán có thể là: "Chán cũng được mà. Con nghĩ xem muốn làm gì, có giấy bút ở góc kia". Ba mẹ không cần cảm thấy có lỗi vì con chán. Một chút chán mỗi ngày giúp con quen với cảm giác chờ một ý tưởng đến, và đó cũng là một dạng kiên nhẫn.
Đổi vài thói quen có ngay thành thói quen chờ một chút
Không cần đổi tất cả. Chọn một hai thói quen trong bảng dưới, làm đều đặn vài tuần, rồi mới thêm:
| Thói quen có ngay | Phiên bản chờ một chút | Con tập được gì |
|---|---|---|
| Xem phim liên tục nhiều tập | Mỗi ngày một tập, cùng đoán tập sau thế nào | Chờ phần tiếp theo, giữ tò mò qua đêm |
| Vuốt qua đoạn chán | Chọn một video, xem trọn từ đầu đến cuối | Ở lại với một thứ dù có đoạn chậm |
| Đặt đồ ăn về nhà | Thỉnh thoảng cùng nấu một món, chờ món chín | Thấy công sức và thời gian sau một món ăn |
| Gọi video cho ông bà bất cứ lúc nào | Thêm một lá thư hoặc bức tranh gửi qua bưu điện, chờ hồi âm | Chờ nhiều ngày cho một lời đáp |
| Hỏi điện thoại mọi câu hỏi | Ghi câu hỏi vào sổ, cuối tuần cùng tìm trong sách hay hỏi người biết | Giữ câu hỏi trong đầu, tìm câu trả lời bằng nhiều cách |
| Xem ảnh ngay sau khi chụp | Thỉnh thoảng in vài tấm ảnh đẹp, chờ ngày lấy ảnh rồi dán vào sổ | Chờ và trân trọng một kỷ niệm |
Những thay đổi này hiệu quả nhất khi cả nhà cùng làm, không phải chỉ áp lên con. Một tập phim mỗi tối mà cả nhà cùng xem, cùng đoán, thường được trẻ đón nhận vui vẻ hơn hẳn một lệnh cấm xem tiếp.
Tắt màn hình mà không thành giằng co
Khoảnh khắc tắt màn hình là lúc kiên nhẫn của cả hai bên bị thử thách. Vài bước giúp nhiều gia đình bớt căng:
- Thống nhất trước khi bật: xem bao nhiêu tập, hoặc xem đến khi nào. Nói rõ, để con nhắc lại.
- Báo trước vài phút khi sắp hết, và báo thêm một lần khi gần hết hẳn.
- Dừng ở điểm kết thúc tự nhiên như cuối tập, cuối màn chơi, không tắt giữa chừng một cảnh đang hồi hộp.
- Để con tự tay tắt, nếu con muốn. Việc tự tay dừng khác hẳn việc bị giật thiết bị.
- Có sẵn việc tiếp theo hấp dẫn vừa phải: ăn nhẹ, ra sân, cùng đọc truyện.
- Giữ nhất quán. Nếu hôm nay khóc là được xem thêm, ngày mai con sẽ khóc sớm hơn.
Những ngày đầu áp dụng, con có thể phản ứng mạnh. Đó là lúc ba mẹ cần kiên nhẫn hơn cả con: giữ giọng bình thường, ở cạnh con, không thêm hình phạt. Sau vài lần, nghi thức tắt màn hình thành nếp quen và bớt căng thẳng rõ rệt.
Những hoạt động nuôi sức chờ thay cho một phần giờ màn hình
Ba mẹ không cần thay hết giờ màn hình bằng hoạt động khác, chỉ cần có thêm vài việc mà kết quả đến chậm, để con quen với nhịp đó. Một số gợi ý dễ làm ở nhà và quanh nhà:
- Đọc truyện dài theo từng chương. Mỗi tối một chương, dừng ở đoạn hồi hộp, hẹn tối mai đọc tiếp. Con tập giữ câu chuyện trong đầu qua đêm, giống như ngày xưa chờ phim trên ti vi.
- Chơi cờ, chơi bài theo lượt. Mỗi người phải chờ người khác đi xong mới đến mình. Trò chơi bàn cờ là bài tập chờ lượt tự nhiên và vui hơn mọi lời nhắc.
- Viết thư, vẽ tranh gửi người thân ở xa. Con chuẩn bị, gửi đi, rồi đếm ngày chờ thư hồi âm hay cuộc gọi kể đã nhận.
- Đi bộ quanh khu phố, ra công viên, ra bờ sông. Đi chậm, ngắm, nghe, không có gì phải hoàn thành. Trẻ quen với nhịp chậm của thế giới thật.
- Lắp một mô hình nhiều buổi. Một bộ khối lắp lớn, một mô hình giấy, làm từng phần qua nhiều ngày, để dang dở trên bàn.
Điều quan trọng là những hoạt động này có mặt đều đặn trong tuần, không chỉ một lần cho vui. Nếu ba mẹ cùng tham gia ở những lần đầu, con dễ gắn bó hơn. Dần dần con tự tìm đến chúng, không cần ai nhắc.
Điện thoại của người lớn cũng là một phần của câu chuyện
Trẻ học thói quen màn hình chủ yếu từ người lớn quanh mình. Ba mẹ cầm điện thoại trong bữa cơm, lướt mạng khi con đang kể chuyện, giật mình mở máy mỗi khi có tiếng thông báo: con nhìn thấy và hiểu rằng một tín hiệu nhỏ từ thiết bị quan trọng hơn người trước mặt, và không ai phải chờ để xem.
Ba mẹ không cần trở thành người hoàn hảo. Vài điều nhỏ đã tạo khác biệt: để điện thoại xa bàn ăn, tắt bớt thông báo không cần thiết, nói rõ khi phải dùng máy ("mẹ trả lời tin nhắn của cô giáo, xong mẹ nghe con"), và có những khoảng trong ngày cả nhà cùng không dùng thiết bị. Khi ba mẹ tự chờ được vài phút mới xem tin nhắn, con thấy chờ đợi là chuyện người lớn cũng làm.
Những khoảng chờ ngoài đời, như ngồi ở phòng khám, đợi xe, xếp hàng, là cơ hội để cả nhà cùng tập. Thay vì cùng rút điện thoại ra, ba mẹ và con có thể chơi đoán đồ vật, kể lại một chuyện trong ngày, quan sát người qua lại. Khoảng chờ khi đó trở thành thời gian ở bên nhau chứ không chỉ là thời gian phải chịu đựng.
Câu hỏi thường gặp
Xem màn hình nhiều có làm trẻ mất kiên nhẫn không?
Ba mẹ không nên quy mọi thứ cho màn hình, vì kiên nhẫn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như tuổi, tính cách, giấc ngủ, nếp nhà. Nhưng màn hình có nhịp nhanh, bỏ qua được đoạn chán và thưởng liên tục, nên nếu chiếm nhiều thời gian, con có ít dịp tập chờ hơn.
Có nên cấm hẳn màn hình để con kiên nhẫn hơn không?
Cấm hẳn thường khó duy trì và dễ gây giằng co. Cách bền hơn là đặt giới hạn rõ, xem theo từng tập, tắt có báo trước, và đưa thêm những khoảng chờ tự nhiên vào đời sống của con.
Con than chán suốt khi không có điện thoại thì làm sao?
Đó là phản ứng thường gặp lúc đầu. Ba mẹ bình tĩnh chấp nhận cảm giác chán, chuẩn bị sẵn một góc có giấy bút, khối gỗ, sách tranh, rồi để con tự tìm việc. Sau một thời gian, nhiều trẻ tự chơi được lâu hơn.
Con khóc dữ khi tắt ti vi, có nên cho xem thêm cho êm?
Nếu cho xem thêm khi con khóc, lần sau con dễ khóc sớm hơn. Ba mẹ báo trước, dừng ở cuối tập, để con tự tắt, có sẵn việc tiếp theo, và giữ nhất quán qua nhiều ngày.
Làm sao để ông bà cũng giữ nếp xem từng tập?
Ba mẹ nói chuyện với ông bà về lý do, không phải về lỗi. Mời ông bà cùng tham gia nghi thức, như cùng cháu xem một tập rồi kể chuyện ngày xưa ông bà chờ phim cả tuần, thường dễ hơn một danh sách điều cấm.