Phần lớn trẻ bắt đầu tự kỳ cọ, tự xả nước một phần cơ thể khoảng 3–4 tuổi; khoảng 5–6 tuổi nhiều trẻ tự tắm được gần trọn khi ba mẹ pha sẵn nước và đứng gần; tự gội đầu cho sạch thường đến muộn hơn, khoảng 6–8 tuổi. Dù con đã tự làm được, trẻ nhỏ không nên ở một mình trong nhà tắm có xô, chậu hay bồn chứa nước, vì đuối nước có thể xảy ra trong lượng nước rất nông và rất nhanh.
Tắm là một trong những việc tự phục vụ có ý nghĩa nhất với trẻ: đây là lần đầu con chăm sóc chính cơ thể mình, học rằng cơ thể là của con và con có quyền giữ gìn nó. Bài này đi qua những gì nên giữ lại cho người lớn, các bước trao dần việc tắm theo tuổi, cách gội đầu không cay mắt, và chuyện riêng tư khi con lớn hơn.
Vì sao tự tắm là bài tập tự lập đáng làm
Nhiều nhà tắm cho con đến tận lớp 1, lớp 2, vì tắm nhanh, sạch, đỡ ướt nhà. Điều đó dễ hiểu, nhưng tắm hộ lâu quá làm con mất một cơ hội quý. Khi tự kỳ cọ tay chân, tự xoa xà phòng lên bụng, con biết cơ thể mình có những phần nào, chỗ nào hay bẩn, cảm giác sạch sẽ là thế nào. Đó là nền của vệ sinh cá nhân khi lớn, lúc không còn ai đứng bên nhắc.
Tự tắm còn nuôi một điều sâu hơn: cảm giác cơ thể này là của mình và mình có trách nhiệm với nó. Trẻ được tự chăm cơ thể thường dễ hiểu hơn khi ba mẹ dạy về vùng riêng tư, về chuyện ai được chạm vào mình và khi nào. Một đứa trẻ quen được người lớn kỳ cọ khắp người đến 8, 9 tuổi sẽ khó phân biệt sự chăm sóc bình thường với điều không đúng.
Cuối cùng, tắm là việc lặp lại mỗi ngày, nên là chỗ rất tốt để tập tự lập theo từng bậc nhỏ. Hôm nay con tự xoa xà phòng hai tay, tháng sau thêm hai chân, rồi thêm bụng và lưng. Không cần buổi học riêng nào, chỉ cần ba mẹ chịu lùi lại một bước trong mười phút mỗi tối.
Những việc an toàn luôn giữ cho người lớn
Trao việc tắm cho con không có nghĩa là trao luôn những rủi ro trong nhà tắm. Có vài điều ba mẹ nên giữ trong tay, dù con đã tắm giỏi tới đâu:
- Nước chứa sẵn. Xô, chậu, bồn tắm có nước là chỗ trẻ nhỏ có thể đuối nước chỉ trong vài phút, kể cả khi mực nước thấp. Với trẻ dưới khoảng 6 tuổi, người lớn ở trong tầm với hoặc trong tầm nhìn suốt lúc con tắm; không để con một mình "chạy ra lấy khăn một chút". Tắm xong, đổ hết nước trong xô chậu và úp lại.
- Nước nóng. Ba mẹ pha nước hoặc chỉnh vòi trộn trước, thử bằng cổ tay hay khuỷu tay. Nếu nhà dùng bình nóng lạnh, nên đặt nhiệt độ ở mức vừa để con lỡ vặn nhầm cũng không bỏng, và dạy con quy tắc mở nước lạnh trước, nóng sau.
- Sàn trơn. Thảm chống trượt, dép đi trong nhà tắm, và quy tắc không chạy nhảy trong phòng tắm. Phần lớn chấn thương ở nhà tắm là do ngã.
- Điện. Máy sấy tóc, ổ cắm, bình nóng lạnh là việc của người lớn. Con không cắm, không rút, không chạm khi tay còn ướt.
- Hoá chất. Nước tẩy, thuốc tẩy bồn cầu, dao cạo cất cao hoặc trong tủ có chốt, không để chung kệ với dầu gội của con.
- Cửa. Trẻ nhỏ không khoá trái cửa nhà tắm. Nếu cửa có chốt trong, ba mẹ chọn loại mở được từ bên ngoài hoặc tạm bỏ chốt cho đến khi con lớn hơn.
Những điều này nên được nói với con như quy tắc của cả nhà, không phải lời doạ. "Nước nóng là việc của ba mẹ, vì bỏng thì đau lắm" dễ nghe hơn "đụng vào là bị đánh".
Trao việc tắm theo từng độ tuổi
Mỗi trẻ một nhịp, nhưng thứ tự trao việc thường đi như sau. Ba mẹ nhìn xem con đang ở hàng nào rồi trao thêm một phần của hàng kế tiếp:
| Độ tuổi thường gặp | Con tự làm | Ba mẹ làm hoặc đứng gần |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Cầm khăn lau tay, chân; té nước lên bụng; tự cởi áo thun rộng | Pha nước, xoa xà phòng, gội đầu, xả sạch, lau khô |
| 3–4 tuổi | Xoa xà phòng tay, chân, bụng; tự múc nước xả phía trước; tự lau người sơ | Kỳ lưng, gội đầu, xả lại chỗ còn bọt, kiểm tra nách, cổ, sau tai |
| 5–6 tuổi | Tắm gần trọn theo thứ tự quen; tự rửa vùng kín; tự lau và mặc đồ | Pha nước, đứng gần, nhắc chỗ còn sót, giúp gội đầu |
| 7–8 tuổi | Tắm trọn, gội đầu có người kiểm tra lại, treo khăn | Kiểm tra nhanh tóc, tai, móng; nhắc khi con tắm qua loa |
| 9–10 tuổi | Tự lo toàn bộ, kể cả chọn giờ tắm trong khung của nhà | Gõ cửa trước khi vào, chỉ góp ý riêng khi cần |
Một mẹo giúp con nhớ thứ tự là cùng con đặt một "đường đi của xà phòng": từ cổ xuống tay, xuống bụng, xuống chân, rồi đến vùng kín và cuối cùng là bàn chân. Lặp lại đúng thứ tự mỗi tối, sau vài tuần con tự đi theo mà không cần nhắc.
Dạy con tự gội đầu mà không cay mắt
Gội đầu là phần nhiều trẻ sợ nhất, vì nước chảy vào mắt, xà phòng cay, cảm giác ngạt khi dội nước. Muốn con tự gội, trước hết cần làm cho việc gội bớt đáng sợ:
- Cho con cầm một chiếc khăn khô nhỏ để tự áp lên mắt khi cần. Việc con chủ động che mắt giúp con thấy mình kiểm soát được.
- Dạy tư thế ngửa đầu ra sau, nhìn lên trần nhà, để nước chảy về phía gáy chứ không xuống mặt. Có thể dán một hình con vật nhỏ lên trần chỗ con cần nhìn.
- Dùng lượng dầu gội nhỏ bằng hạt đậu cho trẻ nhỏ. Nhiều bọt quá thì khó xả và dễ cay mắt.
- Cho con tập xoa đầu bằng đầu ngón tay, gãi nhẹ như "mưa rơi trên đầu", từ trán ra sau gáy.
- Xả bằng ca nhỏ hoặc vòi sen yếu, dội từng ca từ đỉnh đầu ra sau. Ban đầu ba mẹ dội, con đếm; sau đó con tự dội, ba mẹ đếm.
- Cuối cùng ba mẹ sờ lại tóc xem còn trơn nhớt không. Trẻ 6–8 tuổi hay sót phần sau gáy và trên đỉnh đầu.
Nếu con rất sợ gội, đừng ép trong nước mắt. Có thể tách gội đầu sang một buổi riêng, ngắn, khi con vui, rồi dần ghép lại vào buổi tắm.
Tắm cũng là lúc dạy về vùng riêng tư
Khi con bắt đầu tự rửa vùng kín, đó là thời điểm tự nhiên để nói về cơ thể. Ba mẹ gọi đúng tên các bộ phận, giọng bình thường như gọi tay, gọi chân. Trẻ biết tên đúng sẽ kể lại chính xác khi có chuyện, và không thấy những phần đó là điều xấu hổ không được nhắc tới.
Một quy tắc dễ nhớ cho trẻ mầm non là: vùng đồ bơi che lại là vùng riêng tư. Không ai được nhìn, chạm hay chụp ảnh vùng đó, trừ khi ba mẹ hoặc người chăm con giúp tắm, giúp vệ sinh, hoặc bác sĩ khám khi có ba mẹ ở cạnh. Con cũng không chạm vào vùng riêng tư của người khác. Nếu có ai làm con khó chịu, con được nói "không", được bỏ đi, và kể ngay với ba mẹ hay người con tin, kể cả khi người đó dặn "giữ bí mật".
Dạy con tự tắm giúp quy tắc này có ý nghĩa: khi con đã tự rửa được, sẽ ngày càng ít lý do để người khác chạm vào vùng riêng tư của con. Ba mẹ cũng làm mẫu bằng cách hỏi "mẹ giúp con rửa chỗ này được không" khi con đã lớn, thay vì làm luôn. Nếu nghi ngờ con bị xâm hại, ba mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.
Khi con lười tắm, tắm qua loa hoặc nghịch nước mãi
Lười tắm thường là chuyện chuyển hoạt động. Con đang chơi vui, bị gọi đi tắm thì phản đối, không phải vì ghét tắm. Báo trước năm phút, cho con chọn "tắm trước hay ăn trước", hoặc để con mang theo một món đồ chơi nước, giúp việc chuyển đỡ gắt.
Tắm qua loa cần một cách kiểm tra mà không xấu hổ. Với trẻ 7–9 tuổi, ba mẹ có thể cùng con đặt ba điểm hay sót: sau tai, cổ, kẽ chân. Tắm xong con tự kiểm ba điểm đó. Tránh soi xét trước mặt anh chị em hay chê "bẩn như con mèo".
Nghịch nước là học, nhưng có giới hạn. Đổ nước từ ca này sang ca kia, thổi bọt, thả đồ chơi nổi là cách trẻ nhỏ khám phá. Ba mẹ giữ một khung thời gian rõ ràng, dùng đồng hồ cát hoặc bài hát quen để báo hết giờ, rồi giữ đúng lời.
Ở nơi lạ, con có thể lùi lại một bậc. Về quê, đi nghỉ ở khách sạn hay nhà người quen, nhà tắm khác vòi, khác bậc, khác cách xả nước. Trẻ đã tự tắm ở nhà có khi lại đòi ba mẹ tắm cho. Ba mẹ chỉ cho con cách dùng vòi mới, đứng gần hơn trong một hai hôm đầu, rồi trả lại cho con phần việc cũ.
Trẻ lớn đòi tắm khuya hoặc tắm thật lâu. Trẻ 9–10 tuổi có thể được chọn giờ tắm trong khung của nhà, đổi lại con phải giữ thời gian để người khác còn dùng nhà tắm. Đây là bài học tự lập đi kèm tôn trọng người chung nhà.
Riêng tư khi con lớn hơn: ba mẹ lùi ra cửa
Khoảng 6–8 tuổi, nhiều trẻ bắt đầu ngại khi bị nhìn lúc tắm, muốn khép cửa, muốn anh chị em ra ngoài. Đây là dấu hiệu tốt: con đang hình thành cảm giác về ranh giới cơ thể. Ba mẹ nên tôn trọng điều này, chuyển từ đứng trong nhà tắm sang đứng ngoài cửa, rồi sang chỉ hỏi vọng vào khi cần.
Tôn trọng không có nghĩa là bỏ hẳn. Cửa có thể khép mà không khoá, ba mẹ gõ cửa và chờ con trả lời trước khi bước vào. Với trẻ còn nhỏ hoặc nhà có bồn tắm chứa nước, người lớn vẫn ở đủ gần để nghe thấy. Nếu con bị ốm, sốt, chóng mặt, ba mẹ quay lại giúp như lúc nhỏ và nói rõ lý do.
Cũng ở tuổi này, ba mẹ nên thôi tắm chung với con khác giới nếu con tỏ ra ngại, và dạy các con trong nhà gõ cửa trước khi vào phòng tắm của nhau. Những nếp nhỏ đó cho con biết ranh giới của mình được cả nhà giữ, và con cũng học giữ ranh giới cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Bé 4 tuổi đòi tự tắm một mình, đóng cửa lại, có nên đồng ý không?
Có thể đồng ý cho con tự làm phần lớn việc tắm, nhưng ở tuổi này người lớn vẫn nên ở trong tầm nhìn hoặc ngay cửa, nhất là khi trong nhà tắm có xô chậu chứa nước. Ba mẹ có thể khép cửa hờ, đứng ngoài và nói chuyện với con để vừa tôn trọng vừa an toàn.
Trẻ mấy tuổi thì có thể tắm một mình hoàn toàn?
Không có con số cố định. Nhiều trẻ khoảng 7–8 tuổi tắm một mình được nếu đã tắm thành thạo, biết mở nước an toàn, không có nước chứa sẵn sâu và người lớn ở trong nhà. Ba mẹ nhìn vào sự thành thạo và tính cẩn thận của con, không chỉ nhìn tuổi.
Con sợ gội đầu, mỗi lần gội đều khóc thét, phải làm sao?
Tạm tách gội đầu khỏi buổi tắm, gội ngắn và nhanh khi con vui, cho con cầm khăn che mắt và đếm cùng ba mẹ. Thử tư thế nằm ngửa trên đùi người lớn như ở tiệm gội. Nỗi sợ thường giảm khi con thấy mình có quyền dừng lại và được báo trước từng bước.
Có nên để anh chị lớn tắm cho em nhỏ không?
Anh chị lớn có thể giúp em lấy khăn, chơi cùng em trong lúc tắm, nhưng việc trông em trong nhà tắm có nước là trách nhiệm của người lớn. Một đứa trẻ chưa đủ khả năng xử lý khi em trượt ngã hay sặc nước, và cũng không nên phải gánh nỗi lo đó.
Nói về vùng riêng tư khi tắm có làm con sợ không?
Không, nếu ba mẹ nói bằng giọng bình thường như dạy rửa tay. Trẻ cần biết tên đúng của cơ thể, biết quy tắc vùng riêng tư và biết mình luôn được kể với ba mẹ. Những điều này giúp con tự tin hơn, không làm con sợ người lạ hay sợ cơ thể mình.
Con tự tắm nhưng không sạch, ba mẹ có nên tắm lại cho con không?
Thay vì tắm lại, ba mẹ chỉ ra một hai chỗ còn sót và để con tự xả lại chỗ đó. Tắm lại toàn bộ làm con nghĩ việc mình làm vô ích. Mỗi tuần một lần ba mẹ có thể tắm cùng con kỹ hơn, vừa kiểm tra vừa làm mẫu lại các bước.