Khi con việc gì cũng gọi mẹ, ba mẹ không cần từ chối giúp mà nên đổi cách giúp: hỏi lại "con đã thử cách nào chưa?", dạy con vài bước tự xoay xở, và chỉ giúp đúng phần con chưa làm được. Trẻ 4–5 tuổi thường học được thói quen thử một lần trước khi gọi; trẻ 7–10 tuổi có thể tự thử hai ba cách, rồi nhờ đúng người với một câu hỏi rõ ràng.
Tự xoay xở là phần thứ ba của tự lập, sau tự phục vụ và tự chọn, và cũng là phần khó nhất vì không có bước làm cố định. Nắp hộp kẹt, đồ chơi mất pin, bút chì gãy, không biết làm bài tập câu nào: mỗi chuyện một khác. Bài này giúp ba mẹ hiểu vì sao con gọi, dạy con một cách nghĩ chung cho mọi trục trặc nhỏ, và giúp vừa đủ để con lớn lên chứ không phụ thuộc.
Vì sao con gọi mẹ cho mọi việc
Trước khi tìm cách thay đổi, ba mẹ nên hiểu vì sao con gọi. Lý do phổ biến nhất là thói quen: suốt mấy năm đầu đời, gọi mẹ là cách nhanh nhất để mọi thứ được giải quyết, và cách đó luôn hiệu quả. Con không có lý do gì để thử cách khác. Lý do thứ hai là ba mẹ đến quá nhanh. Con vừa kêu "ơ" là đã có người cầm lấy món đồ, nên con chưa kịp nghĩ.
Lý do thứ ba là con sợ sai. Nếu những lần tự làm trước đó bị chê vụng, bị la vì làm đổ, làm hỏng, con sẽ chọn cách an toàn là gọi người lớn. Lý do thứ tư thật ra không liên quan đến việc cần làm: con muốn được ở gần ba mẹ. Gọi mẹ mở nắp hộp là một cách để mẹ đến ngồi cạnh. Trẻ gọi kiểu này nhiều hơn vào những ngày ba mẹ bận, ít thời gian cho con.
Cuối cùng, có khi việc đó quá sức con thật. Một chiếc lọ vặn chặt, một chiếc áo có khoá kéo bị kẹt, một bài toán chưa được học. Gọi người lớn trong trường hợp này là đúng, và ba mẹ không nên khiến con thấy xấu hổ vì đã nhờ.
Mỗi lý do cần một cách đáp khác. Thói quen và việc ba mẹ đến quá nhanh thì sửa bằng cách chờ và hỏi lại. Sợ sai thì sửa bằng cách đón nhận sai sót nhẹ nhàng. Muốn gần ba mẹ thì sửa bằng thời gian riêng cho con ở chỗ khác. Việc quá sức thì cứ giúp, và giúp cho đúng.
Phân biệt con cần giúp thật hay cần được ở cạnh
Để ý thời điểm. Nếu con gọi liên tục vào lúc ba mẹ đang nấu cơm, đang gọi điện, đang chăm em, nhiều khả năng con đang cần sự chú ý chứ không cần giúp việc cụ thể. Nếu con chỉ gọi khi gặp một việc mới, khó, có lẽ con cần giúp thật.
Để ý cách gọi. Trẻ cần được ở gần thường gọi bằng giọng nhõng nhẽo, dù việc rất nhỏ con vẫn làm được hằng ngày. Trẻ gặp khó thật thường gọi kèm bực bội, đã thử vài lần.
Đáp ứng nhu cầu gắn bó ở chỗ khác. Dành cho con một khoảng thời gian riêng mỗi ngày, chơi theo ý con, không điện thoại. Khi nhu cầu được ở cạnh đã được đáp ứng, con thường bớt dùng việc nhờ vả làm cách để kéo ba mẹ lại gần.
Ngày đặc biệt thì linh hoạt. Khi con mệt, ốm, mới chuyển trường, nhà có em bé, con có thể gọi nhiều hơn. Lúc đó cứ giúp, và nói với con rằng ba mẹ luôn ở đây. Tự lập sẽ quay lại khi con thấy an toàn.
Đừng trả lời bằng "tự làm đi". Câu này khiến trẻ thấy bị đẩy ra, nhất là khi con đang cần ở cạnh. Thay vào đó, ba mẹ có thể đến ngồi cạnh nhưng không cầm lấy món đồ: "Mẹ ngồi đây, con thử trước nhé."
Bốn bước tự xoay xở dạy cho con
Trẻ cần một cách nghĩ đơn giản, dùng được cho nhiều tình huống. Bốn bước dưới đây có thể dạy từ khoảng 4 tuổi, mỗi bước kèm một động tác tay để trẻ nhỏ dễ nhớ:
- Dừng lại và nhìn. Đặt món đồ xuống, nhìn kỹ xem trục trặc ở đâu. Nắp kẹt hay vặn sai chiều? Áo bị kẹt khoá hay kéo lệch? Nhiều khi chỉ cần nhìn kỹ là thấy cách.
- Thử một cách. Làm theo cách con nghĩ ra đầu tiên, dù chưa chắc đúng.
- Thử cách khác. Nếu cách đầu không được, đổi một thứ: dùng hai tay, xoay chiều ngược lại, nhờ một vật khác như khăn để cầm cho chắc.
- Nhờ và nói rõ cần giúp chỗ nào. Sau khi đã thử, con nhờ người lớn hoặc anh chị, và nói: "Con đã thử vặn hai chiều rồi, nắp vẫn chặt."
Ba mẹ cùng con tập bốn bước bằng những việc vui trước: tháo một chiếc nút thắt dây, tìm món đồ chơi giấu trong phòng, lắp lại mảnh ghép bị lệch. Khi bốn bước đã quen, mỗi lần con gọi, ba mẹ chỉ cần hỏi: "Con đang ở bước mấy rồi?"
Bốn bước này không có nghĩa con phải tự làm bằng được. Mục đích là con quen thử trước, và khi nhờ thì nhờ có suy nghĩ. Nhiều lớp học dùng quy tắc tương tự như "hỏi ba bạn trước khi hỏi cô", ba mẹ có thể điều chỉnh cho phù hợp với nhà mình.
Giúp vừa đủ: sáu mức giúp từ ít đến nhiều
Khi con nhờ, ba mẹ có nhiều lựa chọn giữa "tự làm đi" và "đưa đây mẹ làm". Bắt đầu từ mức thấp nhất, chỉ lên mức cao hơn khi mức dưới chưa đủ. Ví dụ dưới đây là chuyện con không mở được hộp bánh:
| Mức | Ba mẹ làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| 1. Chờ | Đến gần, không nói, không cầm | Đứng cạnh vài giây, để con tiếp tục thử |
| 2. Hỏi | Hỏi con đã thử gì | "Con thử mở chỗ nào rồi?" |
| 3. Gợi ý bằng lời | Chỉ hướng, không làm | "Con nhìn xem có chỗ nào để kéo không?" |
| 4. Làm mẫu một phần | Làm một bước rồi trả lại | Mẹ cạy nhẹ một góc, con mở tiếp |
| 5. Làm cùng | Hai người cùng làm | Mẹ giữ hộp, con kéo nắp |
| 6. Làm hộ | Ba mẹ làm, con xem | Hộp quá chặt, mẹ mở và chỉ cho con thấy |
Phần lớn trường hợp, mức 2 hoặc 3 là đủ. Mức 6 vẫn cần trong một số việc, nhưng ngay cả khi làm hộ, ba mẹ cho con xem và nói cách làm, để lần sau con có thêm một cách để thử.
Thang này cũng giúp ba mẹ tự kiểm tra mình. Nếu nhìn lại một ngày và thấy hầu hết các lần giúp đều ở mức 5 hoặc 6, có thể ba mẹ đang giúp nhiều hơn con cần.
Những câu hỏi giúp con tự nghĩ
Câu hỏi tốt giúp con tìm ra cách mà không cảm thấy bị bỏ mặc. Ba mẹ có thể giữ vài câu sau để dùng hằng ngày:
- "Con đã thử cách nào rồi?"
- "Con nghĩ trục trặc nằm ở đâu?"
- "Nếu không có mẹ ở đây, con sẽ làm gì?"
- "Có cách nào khác con chưa thử không?"
- "Con cần mẹ giúp phần nào, hay cần mẹ làm hết?"
- "Lần trước gặp chuyện giống thế này, con đã làm sao?"
- "Ai khác có thể giúp con việc này?"
Giọng hỏi quan trọng không kém câu hỏi. Hỏi bằng giọng tò mò, như cùng con tìm cách, chứ không phải giọng kiểm tra "con đã thử chưa mà gọi". Với trẻ nhỏ, một câu hỏi mỗi lần là đủ; hỏi dồn dập làm con bối rối.
Khi con tìm ra cách, ba mẹ tả lại hành trình: "Lúc đầu con vặn không được, con đổi sang dùng khăn, thế là mở ra." Con thấy rằng chính mình đã nghĩ ra cách, và lần sau con có thêm niềm tin để thử.
Dạy con nhờ giúp đúng lúc và đúng cách
Tự lập không có nghĩa là không bao giờ nhờ. Người lớn tự lập cũng nhờ người khác hằng ngày. Điều con cần học là nhờ có suy nghĩ: biết lúc nào nên nhờ, nhờ ai, và nói rõ cần gì. Ba mẹ có thể dạy con phân biệt hai loại việc. Loại thứ nhất là việc thử được: đồ chơi, bài tập, đồ dùng cá nhân. Loại thứ hai là việc phải gọi người lớn ngay, không thử: con hay bạn bị thương, thấy lửa hay khói, có người lạ rủ đi, có ai làm con sợ hay khó chịu, thấy em nhỏ gần nước, gần đường xe.
Với loại thứ hai, ba mẹ nói rõ: "Những việc này con không cần thử, cứ gọi ba mẹ hoặc người lớn gần nhất ngay." Trẻ được dạy tự xoay xở đôi khi tưởng mình phải tự lo mọi chuyện, kể cả chuyện nguy hiểm hay chuyện bị bắt nạt. Ranh giới rõ ràng giúp con không nhầm.
Ở lớp, con cũng cần biết nhờ cô hoặc bạn. Ba mẹ cùng con tập câu nhờ đơn giản như "Cô ơi, con không hiểu câu này, con đã đọc hai lần rồi" hay "Bạn cho mình mượn cục tẩy được không?". Nói được điều mình cần là một phần của tự lập mà nhiều trẻ chưa được tập.
Ba mẹ cũng phải tập chậm lại
Trong chuyện con gọi mẹ, người cần thay đổi nhiều nhất thường là người lớn. Ba mẹ quen đến ngay, quen làm nhanh cho xong, quen thấy con khó chịu là đỡ lấy. Những phản xạ này đến từ tình thương, nhưng chúng lấy đi của con những phút giây tự thử.
Một vài thói quen nhỏ giúp ba mẹ chậm lại. Khi nghe con gọi, đếm thầm đến năm trước khi đứng dậy. Khi đến cạnh con, để tay sau lưng hoặc đan tay lại, để không tự động cầm lấy món đồ. Khi con bực bội, nhớ rằng bực bội trong việc nhỏ là cảm giác con cần làm quen, và nó qua đi khi con làm được.
Ba mẹ cũng có thể kể cho con nghe chính những lần mình loay hoay: "Hôm nay ba mở cái lọ mãi không được, ba thử ngâm nắp vào nước ấm, thế là mở ra." Con thấy người lớn cũng gặp khó và cũng phải nghĩ cách, nên việc mình tự nghĩ cách trở nên bình thường, không phải hình phạt.
Một tuần sau khi đổi cách đáp, ba mẹ có thể đếm lại xem con gọi bao nhiêu lần trong một buổi chiều so với trước. Con số không cần chính xác, chỉ để ba mẹ thấy thay đổi đang diễn ra. Nhiều nhà nhận ra số lần gọi giảm rõ, còn những lần con gọi thì thường là việc khó thật, đúng chỗ cần người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Con mới 3 tuổi, đã dạy tự xoay xở được chưa?
Được, ở mức đơn giản nhất: chờ con thử một lần trước khi giúp, và hỏi một câu như "con thử kéo chỗ này xem". Trẻ 3 tuổi chưa nhớ được bốn bước, nhưng đã có thể quen với việc thử trước. Ba mẹ vẫn giúp nhiều, chỉ là giúp sau khi con đã thử.
Con gọi mẹ vì làm bài tập không được, có nên giảng ngay không?
Trước khi giảng, hỏi con đã đọc đề mấy lần, đã thử cách nào, phần nào con hiểu và phần nào chưa. Nhiều khi chỉ cần con đọc lại đề là làm được. Nếu con thật sự chưa hiểu, ba mẹ giảng phần con vướng, rồi để con tự làm tiếp phần còn lại.
Con thử một lần không được là khóc, phải làm sao?
Ở bên con, gọi tên cảm xúc: "Con bực vì nó không mở ra." Chờ con dịu rồi mới gợi ý cách tiếp theo. Những lần sau, chọn việc dễ hơn một chút để con có trải nghiệm làm được. Nếu con thường xuyên phản ứng rất mạnh với thất bại nhỏ, ba mẹ có thể hỏi thêm chuyên gia tâm lý trẻ em.
Con gọi mẹ cả khi đang chơi với bố, có nên lo không?
Không cần lo. Nhiều trẻ có thói quen tìm một người cố định khi gặp khó. Ba mẹ thống nhất cách đáp với nhau, người đang ở cạnh con sẽ là người hỏi "con đã thử cách nào?". Dần dần con sẽ quen nhờ người đang ở gần, không chỉ một người.
Dạy con tự xoay xở có làm con ngại nhờ khi gặp chuyện nghiêm trọng không?
Có thể, nếu ba mẹ chỉ nói "tự làm đi". Vì vậy cần dạy rõ những việc phải gọi người lớn ngay như bị thương, nguy hiểm, bị bắt nạt, bị ai làm khó chịu. Ba mẹ nhắc lại điều này thường xuyên để con biết nhờ trong những lúc đó luôn là đúng.
Ông bà luôn giúp cháu ngay, làm sao thống nhất?
Ba mẹ có thể chia sẻ với ông bà thang sáu mức giúp và nhờ ông bà bắt đầu từ mức hỏi. Với những việc nhỏ, ông bà chỉ cần nói "cháu thử trước đi, bà ngồi đây". Khi thấy cháu tự làm được, ông bà thường vui và sẵn lòng làm theo.