Con giấu bài kiểm tra điểm kém gần như luôn vì sợ: sợ ba mẹ giận, sợ ba mẹ buồn, sợ bị so sánh hoặc bị phạt. Muốn con thôi giấu, ba mẹ cần làm cho việc đưa bài kém trở nên an toàn hơn việc giấu nó. Điều đó bắt đầu từ cách phản ứng ngay lần ba mẹ phát hiện, và từ những gì cả nhà nói về điểm số mỗi ngày.
Phát hiện con giấu bài, nhiều ba mẹ giận gấp đôi: giận vì bài kém và giận vì bị giấu. Nhưng nếu nhìn kỹ, hai chuyện này cần được xử lý riêng, và chuyện giấu thường quan trọng hơn. Một bài kém là chuyện của một tuần. Thói quen giấu giếm ba mẹ có thể kéo dài nhiều năm. Bài này viết cho ba mẹ có con học tiểu học, khi con bắt đầu có bài kiểm tra, sổ liên lạc, giấy nhắn của cô.
Vì sao trẻ tiểu học giấu bài kém
Lý do lớn nhất là nỗi sợ phản ứng của ba mẹ. Nếu một bài kém trước đây đã dẫn tới một trận mắng, bị cấm chơi, hay bị so với anh chị, con sẽ làm mọi cách để tránh lặp lại. Giấu bài là cách con tự bảo vệ, giống như trẻ nhỏ chối khi làm vỡ chén.
Có những trẻ giấu không vì sợ bị phạt mà vì sợ ba mẹ buồn. Những đứa trẻ nhạy cảm, hiểu ba mẹ kỳ vọng nhiều, có thể thấy một bài kém là làm ba mẹ thất vọng. Con giấu để giữ cho ba mẹ khỏi buồn, và giữ cho mình khỏi cảm giác là đứa con làm ba mẹ buồn.
Một số trẻ khác giấu vì nghĩ mình sẽ tự sửa được: "bài sau con làm tốt là bù lại". Cũng có trẻ giấu vì xấu hổ với chính mình, không muốn nhìn lại bài làm kém. Hiểu đúng lý do giúp ba mẹ chọn cách nói chuyện phù hợp. Một đứa trẻ sợ bị phạt cần được an toàn, một đứa trẻ sợ làm ba mẹ buồn cần nghe rằng ba mẹ thương con không dựa trên điểm.
Những kiểu giấu thường gặp ở tuổi tiểu học
Ba mẹ biết trước những kiểu giấu thường gặp để không quá sốc khi gặp phải, và nhận ra sớm khi có dấu hiệu:
- Nhét bài kiểm tra dưới đáy cặp, kẹp vào sách cũ, để quên ở lớp.
- Nói "cô chưa trả bài" trong nhiều ngày liền.
- Quên đưa giấy nhắn, giấy mời họp phụ huynh, hoặc đưa khi đã quá hạn.
- Xoá hoặc sửa điểm, sửa lời nhận xét của cô.
- Ký thay chữ ký ba mẹ vào bài, vào sổ liên lạc, hoặc nhờ người khác ký.
- Chỉ khoe bài tốt, im lặng về các bài còn lại.
- Có thay đổi khi nhắc đến chuyện học: lảng sang chuyện khác, cáu kỉnh, đau bụng vào buổi sáng ngày có kiểm tra.
Không phải dấu hiệu nào cũng nghĩa là con đang giấu. Con quên giấy nhắn có khi chỉ vì con quên thật. Ba mẹ dùng danh sách này để để ý và hỏi han nhẹ nhàng, không để lục cặp hay tra hỏi con mỗi ngày. Lục cặp lén lút cũng là một kiểu thiếu thật thà từ phía người lớn, và khi con phát hiện, con sẽ học cách giấu ở chỗ khác thay vì học cách kể.
Khi phát hiện: tách chuyện giấu khỏi chuyện điểm
Lúc tìm thấy bài kiểm tra bị giấu, ba mẹ thường muốn nói hết mọi điều cùng lúc: sao điểm thấp thế, sao không học bài, sao lại giấu mẹ. Cả ba câu dồn vào một lúc khiến con chỉ còn biết khóc hoặc im lặng. Con không nghe được gì, chỉ nhớ cảm giác bị dồn vào góc.
Ba mẹ nên tách thành hai cuộc nói chuyện. Cuộc đầu tiên về chuyện giấu, vì đây là chuyện thật thà và lòng tin. Cuộc thứ hai, có thể vào hôm khác, về chuyện học: con chưa hiểu phần nào, cần giúp gì. Khi hai chuyện tách ra, con dễ thừa nhận việc giấu hơn, vì nhận lỗi giấu không đồng nghĩa với bị la tiếp về điểm.
Trong cuộc nói chuyện đầu, ba mẹ nói rõ điều quan trọng nhất: "Bài kém thì mình cùng tìm cách. Nhưng con giấu thì ba mẹ không biết để giúp con. Ba mẹ buồn vì con giấu hơn là vì điểm." Câu này đặt sự thật thà lên trên điểm số, và cho con thấy lần sau đưa bài thật sự là lựa chọn tốt hơn.
Phản ứng khiến con giấu tiếp và phản ứng giúp con tự kể
Mỗi phản ứng của ba mẹ là một bài học con mang theo đến lần sau. So sánh hai cột dưới đây:
| Khi con đưa hoặc bị phát hiện bài kém | Phản ứng khiến con giấu tiếp | Phản ứng giúp con tự kể |
|---|---|---|
| Lời đầu tiên | "Sao điểm thấp thế này?" | "Cảm ơn con đã cho mẹ xem." hoặc "Mẹ thấy bài này rồi, mình nói chuyện nhé." |
| Cảm xúc | Quát, thở dài, im lặng giận dỗi cả buổi | Bình tĩnh, nếu đang bực thì xin thời gian rồi quay lại |
| So sánh | "Bạn Minh được điểm cao kìa." | Chỉ nhìn bài của con, so với chính con lần trước |
| Hệ quả | Cấm chơi, cắt quà, phạt chép bài nhiều lần | Cùng xem chỗ sai, lập kế hoạch ôn, nhờ cô giúp nếu cần |
| Sau đó | Nhắc lại bài kém trước họ hàng, trong bữa cơm | Không nhắc trước người khác, ghi nhận khi con tiến bộ |
Cột giữa không làm con học tốt hơn mà chỉ làm con giấu khéo hơn. Cột bên phải giúp con thấy đưa bài kém cho ba mẹ là bước đầu để được giúp. Ba mẹ không cần làm đúng mọi lúc, nhưng nếu lỡ phản ứng theo cột giữa, quay lại xin lỗi con và làm lại.
Cuộc trò chuyện sau khi phát hiện con giấu bài
Một trình tự gợi ý cho cuộc nói chuyện đầu tiên, khi ba mẹ đã đủ bình tĩnh:
- Chọn lúc chỉ có ba mẹ và con, không trước mặt anh chị em.
- Nói thẳng điều ba mẹ đã thấy, không gài bẫy: "Mẹ tìm thấy bài kiểm tra trong cặp con."
- Hỏi về cảm xúc: "Lúc nhận bài con thấy thế nào? Con lo điều gì khi đưa mẹ xem?"
- Lắng nghe hết, không ngắt lời để sửa hay giảng.
- Nói rõ điều ba mẹ mong: lần sau con đưa bài, kể cả bài kém, và ba mẹ hứa sẽ không quát.
- Thoả thuận một nếp cụ thể, ví dụ mỗi tối thứ sáu cả nhà xem bài trong tuần.
- Kết thúc bằng một câu thương: "Điểm thế nào mẹ vẫn thương con như vậy."
Phần chuyện học để lại cho cuộc nói chuyện sau. Khi đó ba mẹ ngồi cùng con xem lại bài, tìm xem con sai vì chưa hiểu, vì vội hay vì quên, rồi mới quyết định cần làm gì. Nếu con sai vì chưa hiểu, ba mẹ giảng lại hoặc nhờ cô; nếu sai vì vội, cùng con tập đọc kỹ đề; nếu sai vì quên, cùng con ôn lại một chút mỗi ngày. Mỗi nguyên nhân có một cách giúp riêng, và con thấy bài kém là một việc có thể sửa chứ không phải một bản án.
Khi con ký thay chữ ký ba mẹ hoặc sửa điểm
Ký thay hay sửa điểm là bước đi xa hơn so với giấu bài. Con không chỉ im lặng mà đã tạo ra một điều sai sự thật. Ba mẹ cần nói chuyện nghiêm túc hơn, nhưng vẫn không cần đến quát mắng hay làm con bẽ mặt trước lớp.
Ba mẹ giải thích theo cách con hiểu vì sao việc này quan trọng: chữ ký của ba mẹ là lời ba mẹ nói với cô rằng ba mẹ đã biết. Khi con ký thay, cô tin vào một điều không có thật. Sửa điểm cũng vậy, nó làm cho tờ giấy nói điều sai. Lòng tin giữa nhà và trường bị sứt mẻ, và người thiệt nhất là con vì không ai biết để giúp.
Hệ quả nên gắn với việc sửa lại sự thật: ba mẹ cùng con báo với cô, để con tự nói một câu nhận lỗi đơn giản nếu con sẵn sàng, ba mẹ đứng cạnh. Phần lớn giáo viên tiểu học đón nhận những lời nhận lỗi như vậy một cách nhẹ nhàng. Con học được rằng sửa sai thì khó một lúc, nhưng xong thì nhẹ lòng.
Xây nếp nhà để con không cần giấu
Hỏi về điều con học, không chỉ hỏi điểm. Câu "hôm nay con học được gì hay" mở ra cuộc nói chuyện về việc học. Câu "hôm nay được mấy điểm" biến mỗi ngày đi học thành một lần chấm điểm con.
Có giờ xem bài cố định. Một buổi cố định trong tuần để cả nhà xem bài giúp việc đưa bài trở thành thói quen bình thường, không phải sự kiện đáng sợ.
Ba mẹ kể chuyện thất bại của mình. Kể về lần ba bị điểm kém, lần mẹ làm hỏng việc ở cơ quan và đã sửa thế nào giúp con hiểu rằng ai cũng có lúc không làm tốt, và nói ra là điều bình thường.
Không thưởng phạt theo điểm. Thưởng tiền, thưởng quà cho điểm cao và phạt khi điểm thấp làm điểm số nặng thêm trong mắt con, và làm việc giấu bài kém trở nên hấp dẫn hơn.
Ghi nhận khi con tự đưa bài kém. Lần đầu con tự đưa một bài kém là cột mốc đáng ghi nhận. "Con tự cho mẹ xem, mẹ cảm ơn con" có khi quan trọng hơn mọi lời bàn về điểm.
Phối hợp với cô giáo
Cô giáo là người cùng ba mẹ giúp con, không phải người để ba mẹ đổ lỗi hay để con sợ. Khi phát hiện con giấu bài, ba mẹ có thể chủ động nhắn cô rằng gia đình đã biết và đang trò chuyện với con, nhờ cô báo sớm khi có bài kiểm tra hay giấy nhắn quan trọng. Nhiều trường có sổ liên lạc điện tử hoặc nhóm liên lạc với phụ huynh, ba mẹ nên dùng kênh chính thức ấy.
Ở tiểu học, việc đánh giá học sinh hiện kết hợp nhận xét thường xuyên với các bài kiểm tra định kỳ theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Ba mẹ hỏi cô hoặc nhà trường về cách đánh giá đang áp dụng, để hiểu một con số trên bài nói lên điều gì và không nói lên điều gì về việc học của con.
Ba mẹ cũng nên hỏi cô về những gì cô thấy ở lớp: con có lo lắng mỗi khi kiểm tra không, có điều gì làm con căng thẳng không. Nếu con có dấu hiệu sợ đi học, đau bụng, mất ngủ kéo dài vì chuyện học, ba mẹ nên trao đổi thêm với chuyên gia tâm lý học đường hoặc tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Có nên phạt con vì đã giấu bài kiểm tra không?
Phạt thêm thường làm con giấu khéo hơn lần sau. Hiệu quả hơn là nói chuyện nghiêm túc về việc giấu, thoả thuận một nếp xem bài cố định, và để con cùng ba mẹ sửa lại sự thật nếu có, như báo với cô. Ghi nhận lớn khi con tự đưa bài kém ở những lần sau.
Con nói dối là cô chưa trả bài, ba mẹ có nên hỏi cô không?
Ba mẹ có thể hỏi cô một cách bình thường về lịch kiểm tra và trả bài, không cần kể là đang nghi con. Nếu biết con đã nói chưa đúng, ba mẹ nói chuyện riêng với con, nêu điều ba mẹ đã biết thay vì hỏi gài để xem con có nhận không.
Làm sao để con không sợ đưa bài kém cho ba mẹ?
Phản ứng bình tĩnh trong nhiều lần liên tiếp là cách duy nhất. Lời hứa không quát chỉ có giá trị khi ba mẹ giữ được. Thêm vào đó là hỏi về điều con học, không so sánh với bạn, và không đem bài kém của con kể với người khác.
Con ký giả chữ ký của ba mẹ có phải là chuyện nghiêm trọng không?
Đây là chuyện cần nói chuyện nghiêm túc vì liên quan đến sự thật và lòng tin, nhưng ở trẻ tiểu học nó thường bắt nguồn từ nỗi sợ hơn là ý xấu. Ba mẹ giải thích ý nghĩa của chữ ký, cùng con báo với cô, và tập trung vào lý do khiến con sợ đến mức phải làm vậy.
Con học lớp 1, có cần lo chuyện giấu bài từ sớm không?
Ở lớp 1, việc quên đưa giấy nhắn hay để quên bài ở lớp thường là do con chưa quen tự quản lý đồ đạc hơn là cố ý giấu. Ba mẹ giúp con lập thói quen mở cặp mỗi tối, và ngay từ đầu phản ứng nhẹ nhàng với mọi bài con mang về để con không học cách sợ.