Khi con chê quà hoặc so bì quà với anh chị em, ba mẹ đừng vội mắng con vô ơn. Ở tuổi mầm non và đầu tiểu học, trẻ chưa đủ khả năng giấu thất vọng, và việc so sánh là cách trẻ thử tìm hiểu xem mình có được thương như người khác không. Việc của ba mẹ là xử lý nhẹ nhàng ngay lúc đó để giữ thể diện cho người tặng, rồi sau đó nói chuyện với con về người đã chọn quà.
Lòng biết ơn khi nhận quà không tự có, nó được nuôi qua nhiều dịp sinh nhật, Tết, ngày ông bà lên chơi. Bài này đi qua lý do trẻ chê quà, cách đáp ngay tại chỗ, cách trò chuyện sau đó, chuyện so bì giữa anh chị em và tiền mừng tuổi, và những điều ba mẹ chuẩn bị trước để lần sau nhẹ nhàng hơn.
Vì sao trẻ chê quà
Thất vọng thật, và chưa biết giấu. Trẻ 3 đến 5 tuổi thường nói thẳng điều mình nghĩ, vì khả năng kiềm chế nét mặt và lời nói còn đang hình thành. Câu "con không thích cái này" của bé 4 tuổi là một thông tin, chưa phải là sự vô lễ cố ý.
Kỳ vọng quá cao trước đó. Con đã mong một món cụ thể suốt nhiều ngày, hoặc người lớn đã hứa hẹn "có quà to lắm". Khi món quà không khớp với hình ảnh trong đầu, thất vọng bật ra.
So sánh với người bên cạnh. Anh được bộ xếp hình to, em được cuốn sách. Với trẻ, kích thước và độ rực rỡ là thước đo dễ nhất, nên con thấy mình bị thiệt.
Chưa hình dung được người tặng. Trẻ nhìn món quà mà không nhìn thấy người đã chọn, đã mua, đã gói. Phần này là chỗ lòng biết ơn có thể lớn lên, nếu ba mẹ giúp con thấy.
Mệt hoặc quá nhiều quà cùng lúc. Trong tiệc sinh nhật hay ngày Tết, con nhận nhiều quà liên tiếp, phấn khích rồi mệt. Lúc này con dễ nói những câu mà ngày thường không nói.
Ngay lúc con chê quà trước mặt người tặng
Khoảnh khắc này làm ba mẹ ngượng nhất. Mục tiêu là giữ thể diện cho cả người tặng lẫn con, không phải dạy bài học ngay tại chỗ:
- Giữ bình tĩnh, không mắng con trước mặt người khác. Mắng lúc này làm con xấu hổ và người tặng càng khó xử.
- Nói thay con một lời cảm ơn ấm áp với người tặng: "Cảm ơn cô đã nghĩ tới con, cô chọn kỹ quá."
- Gọi tên cảm xúc của con thật ngắn: "Con đang mong một món khác nên hơi bất ngờ, đúng không?"
- Chuyển sự chú ý của con sang một điểm trong món quà: "Cái hộp này mở ra thế nào nhỉ?"
- Nếu con vẫn khó chịu, đưa con ra chỗ yên tĩnh vài phút cho bình tĩnh lại, rồi mới quay lại.
Người tặng thường hiểu trẻ con hơn ba mẹ nghĩ. Một lời cảm ơn thay con, nói thật lòng, thường đủ để không khí trở lại. Phần dạy con để dành cho lúc ở nhà, khi con đã bình tĩnh. Nếu người tặng là ông bà hay họ hàng thân, sau buổi đó ba mẹ có thể nhắn riêng một lời cảm ơn nữa, kể rằng con về nhà đã mở ra chơi, để người tặng yên lòng rằng món quà không bị bỏ quên.
Sau đó, ở nhà: nói chuyện về người đã tặng
Khi về nhà và con đã nghỉ ngơi, ba mẹ ngồi với con và nhắc lại một cách nhẹ nhàng: "Lúc nãy con nói không thích quà của cô. Mẹ hiểu con mong một món khác." Bắt đầu bằng sự thấu hiểu giúp con không phải phòng thủ. Sau đó ba mẹ dẫn con sang phía người tặng: "Con nghĩ cô đã làm gì để có món quà này? Cô phải nghĩ xem con thích gì, đi mua, gói lại."
Tiếp theo, hỏi con nghĩ cô cảm thấy thế nào khi nghe câu đó. Trẻ từ 5 tuổi thường đã có thể hình dung người khác buồn. Ba mẹ không cần thêm câu "con làm cô buồn rồi đấy" nặng nề, chỉ cần để con tự nói ra. Khi con tự hiểu, con thường muốn làm gì đó để sửa: gọi điện cảm ơn cô, vẽ một bức tranh gửi cô.
Ba mẹ cũng dạy con một cách nói khác cho lần sau, một câu vừa thật vừa không làm người tặng buồn: "Con cảm ơn cô đã nghĩ tới con." Câu này không bắt con phải giả vờ thích món quà. Con được thật thà với cảm xúc của mình, và vẫn biết ơn sự quan tâm của người tặng. Hai điều đó không mâu thuẫn.
So bì với anh chị em: công bằng không có nghĩa là giống hệt
Câu "sao anh được cái to hơn" là câu ba mẹ có nhiều con nghe rất thường. Nhiều ba mẹ cố gắng mua quà y hệt nhau để tránh so bì, nhưng cách này chỉ dời vấn đề đi chứ không giải quyết. Khi các con lớn lên, nhu cầu khác nhau, không thể mãi mua giống nhau. Và con vẫn sẽ so màu, so cỡ, so ai được trước.
Điều con thật sự muốn biết khi so bì thường không phải là món đồ, mà là "ba mẹ có thương con bằng anh không". Ba mẹ có thể trả lời câu hỏi đó trực tiếp: "Ba mẹ chọn quà theo điều mỗi đứa thích. Anh thích xếp hình, con thích truyện tranh. Ba mẹ thương hai đứa như nhau, nên mới chọn kỹ cho từng người."
Đừng giải thích bằng cách so giá trị hai món quà, kiểu "của con đắt hơn đấy". Câu này dạy con rằng thương được đo bằng tiền, và lần sau con sẽ hỏi giá. Thay vào đó, ba mẹ dành cho mỗi con một khoảng thời gian riêng, một sự chú ý riêng. Trẻ được thấy mình được nhìn thấy riêng thì bớt cần so bì quà. Khi các con tranh nhau vì quà, ba mẹ cũng tránh phân xử kiểu ai đúng ai sai, mà để mỗi con nói mình cảm thấy thế nào, rồi cùng tìm cách chơi chung hoặc đổi lượt.
Chuyện so tiền mừng tuổi ngày Tết
Ngày Tết, trẻ nhận lì xì từ nhiều người, và trẻ tiểu học bắt đầu đếm, so với anh chị em họ, với bạn. Có bé buồn vì "bác cho anh nhiều hơn", có bé nhận phong bao rồi chê ngay trước mặt người lớn. Với người lớn, phong bao là lời chúc đầu năm. Với trẻ, nếu không được giải thích, đó là một khoản tiền để so.
Trước Tết, ba mẹ nói với con về ý nghĩa mừng tuổi: người lớn chúc con một năm mới mạnh khoẻ, học giỏi, phong bao đỏ là để mang may mắn, số tiền bên trong không phải là thước đo người ta thương con nhiều hay ít. Mỗi nhà có hoàn cảnh khác nhau, người lớn cho theo sức mình. Con biết ơn lời chúc, không chấm điểm phong bao.
Một thói quen hay là không mở phong bao trước mặt người cho, và không bàn số tiền trước mặt mọi người. Về nhà, nếu con muốn, cả nhà cùng con nhớ lại ai đã mừng tuổi con và lời chúc của mỗi người. Như vậy, điều đọng lại trong trí nhớ của con là những gương mặt và lời chúc, không chỉ là con số.
Chuẩn bị trước dịp nhận quà để lần sau nhẹ nhàng hơn
Nhiều tình huống chê quà có thể tránh được nếu ba mẹ chuẩn bị với con trước sinh nhật, Tết, hay khi có khách đến chơi:
- Nói trước với con rằng mỗi người sẽ chọn quà theo cách của họ, có món con thích ngay, có món con cần thời gian mới thích.
- Tập trước bằng trò đóng vai: ba mẹ đưa một món đồ bình thường gói giấy, con tập nói "con cảm ơn" và tìm một điều hay ở món quà.
- Hạ kỳ vọng: không hứa hẹn "có quà to", không để con nghĩ sinh nhật là ngày đòi đồ.
- Với tiệc sinh nhật, cân nhắc mở quà sau khi khách về, để con có thời gian phản ứng tự nhiên mà không làm ai khó xử.
- Sau mỗi dịp, cùng con nhớ lại người đã tặng, vẽ hoặc gọi điện cảm ơn vài người.
Chuẩn bị không đảm bảo con sẽ không bao giờ chê quà nữa, nhưng giúp con có sẵn một vài cách phản ứng khác. Trẻ có lựa chọn thì ít bị cảm xúc kéo đi hơn. Nếu lần sau con vẫn chê, ba mẹ coi đó là một lần tập nữa, không phải bằng chứng con không tiến bộ, vì trẻ thường cần nhiều lần mới chuyển được một phản ứng thành thói quen.
Phản ứng thường gặp theo tuổi và điều ba mẹ hướng tới
Mốc tuổi chỉ để tham khảo, mỗi trẻ có nhịp riêng:
| Tuổi | Phản ứng thường gặp | Ba mẹ hướng tới |
|---|---|---|
| 3–4 tuổi | Nói thẳng "không thích", bỏ quà sang một bên | Nói thay con lời cảm ơn, gọi tên cảm xúc, không mắng |
| 5–6 tuổi | So với anh chị em, hỏi "sao bạn được cái to hơn" | Giúp con hình dung người tặng, dạy câu cảm ơn thật lòng |
| 7–8 tuổi | Biết giữ ý hơn trước mặt người tặng, nhưng về nhà vẫn chê | Cho con nói thật ở nhà, bàn về sự quan tâm của người tặng |
| 9–10 tuổi | So giá trị, so tiền mừng tuổi | Nói về hoàn cảnh mỗi nhà, ý nghĩa lời chúc, cho con tự cảm ơn |
Nhìn chung, lớn dần con sẽ giữ ý tốt hơn. Điều ba mẹ muốn không chỉ là con giữ ý, mà là con thật sự thấy người tặng. Vì vậy ba mẹ vẫn trò chuyện về người tặng kể cả khi con không còn chê quà trước mặt ai.
Ít quà hơn, nhiều ý hơn
Một nguyên nhân hay bị bỏ qua là trẻ nhận quá nhiều quà. Khi mỗi dịp con nhận vài chục món, từ ông bà hai bên, cô dì chú bác, bạn của ba mẹ, thì món nào cũng nhẹ đi. Con mở quà như mở hộp, xem nhanh rồi tìm hộp tiếp theo. Trong dòng chảy ấy, khó mà nhớ ai tặng gì, càng khó thấy công người chọn. Số lượng lấn át ý nghĩa.
Ba mẹ không kiểm soát được hết người tặng, nhưng có thể trò chuyện nhẹ nhàng với người thân về việc giảm bớt, gợi ý quà chung cho cả nhà, hoặc quà là một buổi đi chơi, một lần cùng làm bánh với ông bà. Quà trải nghiệm thường để lại trong trí nhớ của trẻ lâu hơn đồ vật, vì nó gắn với một người và một khoảng thời gian cụ thể.
Ở nhà, ba mẹ cũng có thể giữ nhịp quà thưa hơn: không mua đồ chơi mỗi lần đi siêu thị, không thưởng quà cho mọi việc nhỏ. Khi quà trở lại là điều đặc biệt, con tự nhiên trân trọng hơn và dễ nhìn thấy người đứng sau món quà. Ít quà không có nghĩa là thiếu thương, mà là để tình thương không bị chìm dưới đống hộp giấy.
Câu hỏi thường gặp
Con chê quà ông bà ngay trước mặt, có nên bắt con xin lỗi liền không?
Không nên ép xin lỗi ngay khi con đang thất vọng, vì lời xin lỗi lúc đó thường không thật. Ba mẹ nói thay con lời cảm ơn ông bà, sau đó ở nhà nói chuyện với con. Khi con hiểu, con có thể tự gọi điện hoặc vẽ tặng ông bà, lời xin lỗi lúc đó mới có ý nghĩa.
Có nên mua quà giống hệt nhau cho các con để tránh so bì?
Với trẻ rất nhỏ, mua giống nhau có thể giảm tranh giành trong ngắn hạn. Lâu dài, ba mẹ nên chọn theo sở thích từng con và nói rõ lý do. Con cần học rằng công bằng là mỗi người được quan tâm đúng nhu cầu, không phải mọi thứ đều giống hệt.
Con nhận quà xong không nói gì, có phải vô ơn không?
Chưa chắc. Có trẻ ngượng, có trẻ đang mải xem quà. Ba mẹ nhắc nhẹ hoặc nói thay một lời cảm ơn, rồi sau đó trò chuyện với con về người tặng. Biết ơn được thể hiện nhiều cách, không chỉ bằng lời nói ngay lúc nhận.
Có nên cất bớt quà khi con nhận quá nhiều dịp sinh nhật?
Có thể. Cất bớt một phần và lấy ra dần giúp con chơi kỹ từng món và nhớ người tặng hơn. Ba mẹ nói rõ với con quà vẫn là của con, chỉ là chơi lần lượt. Cũng có thể bàn với con việc tặng lại vài món còn mới cho bạn cần hơn.
Con hỏi "phong bao của con bao nhiêu tiền" ngay trước mặt khách, làm thế nào?
Ba mẹ nhẹ nhàng nói "mình mở sau nhé" và cảm ơn khách lời chúc. Về nhà, giải thích với con rằng bàn tiền trước mặt người cho làm họ khó xử, và phong bao là lời chúc chứ không phải phép đo. Trước Tết năm sau, nhắc lại điều này trước khi đi chúc Tết.
Con 8 tuổi so bì với bạn có quà đắt tiền, nói nhà mình nghèo, nên đáp thế nào?
Nghe con nói hết, thừa nhận con muốn có món như bạn là điều dễ hiểu. Sau đó nói thật với con về cách nhà mình chi tiêu, ưu tiên điều gì, không cần than khó. Cùng con nhìn lại những điều con đang có và những người đang quan tâm con, không so sánh để con thấy xấu hổ.