Muốn con tự chuẩn bị đi học buổi sáng, ba mẹ dồn phần lớn việc chuẩn bị sang tối hôm trước, cùng con lập một trình tự cố định từ ba đến sáu việc, đặt mọi thứ ở chỗ con với tới, và đổi vai mình từ người làm thay sang người nhắc một câu. Trẻ 4–5 tuổi thường tự làm được khoảng một nửa trình tự khi có người nhắc; trẻ 7–8 tuổi nhiều em đi trọn từ lúc dậy đến lúc mang giày mà không cần ai giục.
Buổi sáng là lúc dễ làm hỏng chuyện tự lập nhất, vì đồng hồ chạy và người lớn sốt ruột. Nhưng cũng chính vì lặp lại mỗi ngày, buổi sáng là nơi tự lập lớn lên nhanh nhất nếu được sắp đặt đúng. Bài này đi qua lý do buổi sáng thành cuộc giục, cách xây trình tự cùng con, những câu thay cho "nhanh lên" và cách xử lý những hôm vẫn trễ.
Vì sao buổi sáng nào cũng thành một cuộc giục
Ở nhiều nhà, buổi sáng có cùng một kịch bản: ba mẹ gọi con dậy, rồi suốt bốn mươi phút sau là một chuỗi mệnh lệnh "đánh răng đi", "ăn nhanh lên", "giày đâu rồi", "trễ rồi đó". Đứa trẻ đi qua buổi sáng như một con thoi bị đẩy từ việc này sang việc khác. Đến khi ra khỏi nhà, cả hai bên đều mệt, và hôm sau mọi thứ lặp lại.
Lý do đầu tiên là trẻ nhỏ chưa cảm được thời gian như người lớn. "Còn mười phút" với trẻ 5 tuổi gần như không có nghĩa gì. Lý do thứ hai là khi người lớn ra lệnh liên tục, việc nhớ bước tiếp theo nằm trong đầu ba mẹ chứ không nằm trong đầu con. Con chỉ cần chờ lệnh, nên con chậm lại. Lý do thứ ba là quá nhiều việc dồn vào buổi sáng: tìm đồ, soạn cặp, quyết định mặc gì, quyết định ăn gì, trong khi đầu óc trẻ còn ngái ngủ.
Giục nhiều hơn không sửa được ba lý do này. Cái cần đổi là cách sắp xếp: bớt việc buổi sáng, đưa thứ tự việc ra ngoài đầu ba mẹ để con tự nhìn thấy, và cho con giữ phần nhớ của mình. Khi đó ba mẹ không cần là người điều khiển nữa, chỉ là người đứng bên cạnh. Khi phần nhớ đã chuyển sang con, buổi sáng nhẹ hơn cho cả nhà, và con bắt đầu thấy việc ra khỏi nhà đúng giờ là thành quả của chính mình.
Chuyển việc sang tối hôm trước
Mỗi quyết định để dành tới sáng là một chỗ có thể kẹt. Một buổi tối mười lăm phút, cùng con làm những việc sau, có thể cứu được cả buổi sáng hôm sau:
- Chọn quần áo. Con chọn bộ đồ ngày mai, gồm cả tất và đồ lót, đặt thành một chồng trên ghế hoặc treo trên móc thấp. Sáng ra không còn cuộc tranh luận mặc gì.
- Soạn cặp. Cặp soạn xong để ngay cửa, cạnh đôi giày. Trẻ mầm non thì là túi đồ dự phòng, bình nước rửa sạch để sẵn.
- Giày dép một chỗ. Mỗi người trong nhà một ô trên kệ. Con tự đặt giày vào ô của mình khi đi học về, sáng không phải đi tìm.
- Bữa sáng đã định. Ba mẹ chọn hai món cho con chọn một từ tối. Đồ con tự lấy được như hộp sữa, bát ngũ cốc, quả chuối nên để ở ngăn thấp. Trẻ 7–8 tuổi có thể tự lấy bát, tự rót sữa, tự dọn bát vào bồn sau khi ăn.
- Ngủ đủ. Giờ đi ngủ đều đặn là việc chuẩn bị quan trọng nhất cho buổi sáng. Trẻ thiếu ngủ chậm và cáu, không trình tự nào sửa được.
Phần soạn đồ tối là việc của con, ba mẹ chỉ ngồi cạnh. Con tự làm việc chuẩn bị thì sáng ra con cũng biết đồ ở đâu, vì chính tay mình đặt.
Cùng con lập trình tự buổi sáng
Trình tự buổi sáng hiệu quả nhất là cái con góp tay làm ra, không phải tờ lịch ba mẹ dán lên tường. Có thể làm vào một buổi chiều cuối tuần như sau:
- Hỏi con: "Buổi sáng mình phải làm những việc gì trước khi ra cửa?" Để con kể, ba mẹ bổ sung những việc con quên.
- Gom lại còn ba đến sáu việc. Trẻ 4 tuổi chỉ nên có ba bốn bước, ví dụ đi vệ sinh, đánh răng, thay đồ, mang giày. Trẻ lớn hơn có thể thêm ăn sáng, chải tóc, kiểm tra cặp.
- Với trẻ chưa đọc thạo, chụp ảnh chính con đang làm từng việc hoặc để con vẽ. Mỗi bước một hình, sắp theo thứ tự trên một tấm bìa dài.
- Đặt tấm bìa ở nơi con đi qua mỗi sáng, ngang tầm mắt con, như cửa phòng hoặc cạnh bồn rửa mặt.
- Chạy thử vào một buổi sáng cuối tuần, không gấp. Ba mẹ chỉ hỏi "tiếp theo là hình nào?", không làm hộ.
- Sau một tuần, cùng con xem lại: bước nào hay kẹt, có nên đổi thứ tự không. Con được sửa trình tự của mình thì con giữ nó lâu hơn.
Có nhà dùng kẹp hoặc nam châm nhỏ để con lật từng hình khi làm xong. Trẻ nhỏ rất thích cảm giác tự đánh dấu một việc đã xong, đó cũng là cảm giác "mình làm được" mà tự lập cần.
Buổi sáng theo từng độ tuổi: con giữ gì, ba mẹ giữ gì
Mức tự làm buổi sáng lớn dần theo tuổi. Bảng này gợi ý cách chia, ba mẹ điều chỉnh theo nhịp riêng của con:
| Độ tuổi | Con tự làm | Ba mẹ còn giữ | Cách nhắc phù hợp |
|---|---|---|---|
| 4–5 tuổi | Đi vệ sinh, đánh răng có người kiểm tra lại, mặc bộ đồ đã chuẩn bị, mang giày quai dán | Gọi dậy, chuẩn bị bữa sáng, chải tóc, kiểm tra túi | Chỉ vào hình tiếp theo, hỏi một câu |
| 6–7 tuổi | Cả trình tự thay đồ, đánh răng, rửa mặt; tự lấy bữa sáng đơn giản; mang cặp ra cửa | Gọi dậy, xem đồng hồ, kiểm tra nhanh trước khi đi | Báo mốc thời gian một lần, ví dụ "còn hai bước nữa" |
| 8–10 tuổi | Tự dậy bằng chuông báo, tự làm trọn trình tự, tự kiểm cặp theo thời khoá biểu | Bữa sáng nếu cần nấu, nhắc khi có việc khác thường | Gần như không nhắc, chỉ hỏi khi thấy trễ |
Chuyển từ hàng này sang hàng kế tiếp nên làm từng phần. Ví dụ con 7 tuổi muốn tự dậy bằng chuông, ba mẹ thử vào những ngày con ngủ đủ, giữ việc gọi dậy cho những hôm con mệt.
Nói gì thay cho câu "nhanh lên"
Hỏi về trình tự, không ra lệnh. "Tiếp theo trên bảng là gì nhỉ?" giúp con tự nhớ bước kế tiếp. Lệnh "đi đánh răng đi" thì làm việc nhớ thuộc về ba mẹ.
Một từ thay cho một bài giảng. Thay vì "con xem giày con vứt lung tung, ba nhắc bao nhiêu lần rồi", chỉ cần "giày". Câu ngắn ít gây phản kháng và đủ để con hiểu.
Báo thời gian bằng mốc con hiểu. Trẻ nhỏ không hiểu "năm phút", nhưng hiểu "hết bài hát này" hay "khi kim dài chỉ số sáu". Đồng hồ cát hoặc một bài hát quen giúp thời gian thành thứ con nhìn và nghe được.
Cho chọn giữa hai cách. "Con muốn mặc áo trước hay quần trước?" Lựa chọn nhỏ làm con thấy mình chủ động, bớt chống đối, mà việc vẫn tiến lên.
Đứng gần thay vì gọi vọng. Gọi với từ bếp lên phòng ngủ gần như không có tác dụng với trẻ nhỏ. Bước tới, ngồi xuống ngang tầm con, chạm nhẹ vai rồi mới nói. Một câu nói khi con đang nhìn mình có sức hơn mười câu hét qua cửa.
Tả lại khi con làm được. "Sáng nay con tự đi hết bảng mà không ai nhắc." Lời tả đúng việc giúp con nhận ra tiến bộ của mình, hơn là lời khen chung chung.
Khi con vẫn chậm, vẫn trễ giờ
Có trình tự rồi mà con vẫn chậm, ba mẹ nên tìm nguyên nhân trước khi nghĩ đến chuyện thưởng phạt. Hay gặp nhất là thiếu ngủ: con ngủ muộn vì xem màn hình, vì cả nhà ăn tối muộn. Thứ hai là có thứ hút con giữa chừng, như tivi bật buổi sáng, đồ chơi để ngay đường đi. Thứ ba là trình tự quá dài với tuổi của con. Thứ tư, ít gặp hơn nhưng cần để ý, là con lo lắng khi đến trường: chậm chạp, đau bụng buổi sáng, chỉ xảy ra vào ngày đi học. Trường hợp đó ba mẹ cần nói chuyện với con và với cô giáo.
Với trẻ lớn hơn, ba mẹ có thể để con trải qua hệ quả nhỏ và an toàn của việc chậm, ví dụ đến lớp muộn vài phút và tự giải thích với cô. Cách này chỉ dùng khi đã báo trước với con, khi nhà trường không phạt nặng, và không bao giờ để con bị bỏ lại một mình. Mục đích là con thấy buổi sáng là việc của con, không phải để con bị xấu hổ.
Điều nên tránh là quay lại làm hộ toàn bộ vì "nhanh hơn". Ba mẹ có thể giúp một bước trong những hôm thật gấp, nhưng nói rõ "hôm nay mẹ giúp bước này vì mình trễ", để con biết đó là ngoại lệ, còn trình tự vẫn là của con.
Những buổi sáng ngoại lệ: ốm, sau kỳ nghỉ, nhà có thay đổi
Trình tự buổi sáng không phải luật sắt. Có những giai đoạn con cần ba mẹ giúp nhiều hơn, và giúp lúc đó không làm hỏng tự lập. Khi con ốm hoặc vừa ốm dậy, con mệt, chậm, dễ khóc; ba mẹ có thể làm hộ vài bước mà không cần giải thích nhiều. Sau một kỳ nghỉ dài như Tết hay hè, nhịp ngủ của cả nhà lệch, con cần vài ngày để quen lại; ba mẹ có thể chạy lại trình tự như tuần đầu, hỏi từng hình một.
Những thay đổi lớn trong nhà cũng làm buổi sáng chậm lại: có em bé, chuyển nhà, đổi trường, ba hoặc mẹ đi công tác dài. Trẻ có thể đòi được mặc đồ giúp, được bế ra xe như hồi nhỏ. Đó thường là cách con tìm lại cảm giác an toàn chứ không phải con lười. Ba mẹ đáp ứng một phần, giữ những bước con vẫn làm được, và dành cho con thêm chút thời gian riêng ở chỗ khác trong ngày.
Khi mọi thứ ổn định lại, ba mẹ nói với con: "Mấy hôm nay mẹ giúp con nhiều vì nhà mình bận, từ mai con làm lại phần của con nhé." Nói rõ như vậy giúp con hiểu sự giúp đỡ là có lý do và có điểm dừng, không phải trình tự đã bị bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thưởng sao hay quà khi con tự chuẩn bị đi học đúng giờ?
Phần thưởng có thể giúp vài tuần đầu khi con đang tập, nhưng nên rút dần. Nếu kéo dài, con có thể chỉ làm khi có quà. Việc lật hình trên bảng, lời tả của ba mẹ và cảm giác ra cửa không bị giục thường là phần thưởng đủ cho trẻ.
Con dậy rất khó, gọi mãi không dậy, phải làm sao?
Trước hết xem lại giờ ngủ và giấc ngủ của con. Mở rèm cho ánh sáng vào, gọi sớm hơn năm phút để con có thời gian tỉnh, tránh bật màn hình buổi sáng. Nếu con ngủ đủ giờ mà vẫn luôn mệt mỏi, ngáy to hay ngủ không yên, ba mẹ nên đưa con đi khám.
Con tự mặc đồ nhưng mặc ngược, cài lệch, có nên sửa lại không?
Nếu không ảnh hưởng gì đến an toàn hay nội quy trường, có thể để con mặc như vậy, hoặc chỉ nhẹ nhàng cho con tự sửa. Sửa lại hộ làm con nản. Một chiếc áo lộn trái ở tuổi mầm non là dấu hiệu con đang tự làm, không phải lỗi cần lo.
Nhà có hai con, buổi sáng hay giành nhau nhà vệ sinh, làm sao?
Mỗi con một trình tự riêng, sắp lệch nhau: con này đánh răng thì con kia thay đồ. Nếu được, chia chỗ đánh răng khác nhau. Cùng hai con đặt quy tắc dùng nhà tắm buổi sáng, ai giữ thời gian bao lâu, để các con tự giữ thay vì ba mẹ phân xử mỗi ngày.
Con có cần đồng hồ riêng để tự canh giờ không?
Với trẻ từ khoảng 6–7 tuổi, một chiếc đồng hồ kim treo ở chỗ con nhìn thấy giúp con tập đọc giờ và tự canh. Trẻ nhỏ hơn dùng đồng hồ cát, bài hát hoặc mốc quen. Chuông báo thức riêng phù hợp khi con đã muốn tự dậy.
Ông bà đưa đón và hay làm hộ mọi thứ buổi sáng, phải nói sao?
Ba mẹ cho ông bà xem trình tự bằng hình và nói rõ những bước cháu đã tự làm được. Nhờ ông bà chỉ hỏi "tiếp theo là hình nào", còn những việc như pha sữa, buộc tóc thì ông bà cứ giúp. Khi thấy cháu tự làm được thật, ông bà thường sẵn lòng giữ nếp.